Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գէորգ Բ. Գառնցի

676. Վասիլ և Աշոտ

Այստեղ իբրեւ պարզ յիշատակ մը յառաջ բերենք Վասիլ կայսեր եւ Աշոտ իշխանաց իշխանի յարաբերութեանց մասին պատմուած պարագայ մը։ Վասիլ Ա. կայսր, Մակեդոնացի կոչուած ընդհանրապէս, թէպէտ Ադրիանուպոլսոյ գաւառին մէջ ծնած, բայց իբր Հայկական ծագում ունեցող ընդունուած էր, սերած ըլլալով ի Տարոնոյ, ի գիւղէն Թլայ (ԿԻՐ. 45), ինչ որ պէտք է իր հօր ծննդավայրին վրայ իմանալ։ Վասիլ իր հայկական ծագումը պարծենալով պահած էր, եւ մանաւանդ անով իրեն բարձր ծագում ալ սեփականելու փափաքը ունեցած էր։ Կայսերական պալատան մէջ ստորին պաշտօներէն սկսելով հետզհետէ մինչեւ գահակից կեսարութեան բարձրացաւ Միքայէլ Գ. -ի օրով։ Բայց այդ Արբշիռ մականուանեալ, եւ արբեցողութիւնը իբրեւ անուն ընդունելու չափ անառակ կայսեր` շուայտութիւններէն եւ ցոփութիւններէն ձանձրանալով, Վասիլ խումբի մը գլուխ եղաւ, եւ յաջողեցաւ անոր սպանութեամբ կայսերական գահին տիրանալ 867-ին, բայց եւ արժանաւոր վեհապետ մը եղաւ Բիւզանդական կայսերաց մէջ։ Անկէ ետքն էր որ Վասիլի հայկական ծագումը` Հայ Արշակունի հարստութեան հետ կապելու գաղափարը ընդարձակութիւն գտաւ։ Մերինները կը գրեն թէ այդ գիւտը ըրած է Վահան ոմն եպիսկոպոս Տարոնոյ (ՎԱՐ. 85), իսկ օտարներէն այս գիւտը կը վերագրուի Փոտ պատրիարքին, որ Վասիլի հրամանով աթոռէն զրկուած լինելով, այդ կերպով կը ջանար անոր համակրութիւնը վայելել (ՉԱՄ. Բ. 700), ինչպէս որ ալ յաջողեցաւ, եւ վերջիվերջոյ 877-ին նորէն պատրիարքական աթոռը գրաւեց։ Վասիլի Արշակունի ծագումին փայլը աւելցնելու համար, Սահակ Պարծեւի տեսիլքէն հատուած մըն ալ յառաջ կը բերուէր, որով կրկին անգամ Արշակունիներուն թագաւորելը կը յիշուէր, եւ Վասիլի կայսրութեամբ կատարել թուէր տեսլեանն Սահակայ սրբոյ, նստիլ թագաւոր Արշակունի (ՎԱՐ. 85)։ Վասիլ ինքն որչափ հաւատաց չենք գիտեր, բայց գաղափարը մշակել ուզեց, որով սոսկական աստիճանէ արքայազարմ մը կը լինէր։ Այդ մտադրութեան հետեւանք եղած է, որ Վասիլ Հայ Արշակունիներուն թագադիրները` Բագրատունի ասպետներուն եղած լինելը յիշելով, յերեքհարիւր քսանեւհինգ թուին, որ է 876-ին, Հայաստան ղրկած է ներքինի մի Նիկիտ կոչեցեալ խնդրել ի յԱշոտայ թագ, բերեալ շատ պարգեւս, որովհետե կամէր պսակիլ ի Բագրատունւոյն։ Աշոտի համար օգտակար էր, կայսրութեան հետ լաւ յարաբերութիւններ հաստատել, ուստի մտադիւր կատարէ Աշոտ Վասիլի առաջարկը, միանգամայն տասն հազար արծաթ կը յղէ ընծայ նորաշէն եկեղեցւոյն, զոր Վասիլ շինել կու տար, անոր մէջ Հայոց յիշատակ մը ունենալ ուզելով, ինչպէս որ ժամանակաւ ըրած էին Մամիկոնեանք, նուիրելով հինգ գրիւ արծաթոյ, եւ անով իրաւունք ստացած էին գնել զդուռն արեւմտեան Սըրբոյն Սոփիայ եկեղեցւոյն (ՎԱՐ. 85)։ Այդ եղելութեանց պատմական ստուգութեան իբր նշան կրնանք ընդունիլ, տարիներ ետքը Վասիլէ Աշոտին թագաւորական թագ ղրկուիլը, որ շատ լաւ կը կապուի նախընթացաբար հաստատուած յարաբերութեանց հետ։ Հարկաւ այդ յարաբերութիւնները, որք կերպով մը կրօնական նշանակութիւն ալ կը ստանային, չէին կրնար առանց հայրապետին միջամտութեան կատարուիլ, եւ որովհետեւ բնաւ միութենական կամ դաւանական առաջարկներու յիշատակութիւն չկայ, պէտք է ըսել թէ ինքն Վասիլ ալ, իր Հայ ծագումով Հայոց դաւանութեան համակիր պէտք է ըլլար, եւ դաւանական խնդիրներէ պիտի խորշէր։

« 675. Հաշտարար Դեր   |   677. Մաշտոց Վարդապետ »
© Gratun.org