Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Ա․ Կլայեցի

1159. Օրբելեանք և Տարսայիճ

Պատմած ենք Սմբատ Օրբելեանի Թաթարաց հոգանաւորութեան ներքեւ Սիւնեաց նահանգին վրայ իշխանութիւն վարելը (§ 1132)։ Սմբատի եղբայրներէն մեռած էին Իւանէ եւ Ելիկում, մէյմէկ զաւակներով թողլով, Բուրթէլ Իւանեան եւ Լիպարիտ Ելիկումեան, Փախրադուլ ալ վաղամեռիկ եղած էր անորդի, Բուրթէլ ալ 1261ի պատերազմին սպանուած էր, Լիպարիտ շատ պզտիկ էր, եւ մնայր Սմբատայ օգնական՝ միայն կրտսեր եղբայրն իւր Տարսայիճ, որ ամուսնացած էր արաբացի իշխանի մը Արուզ կամ Արուսեակ աղջկան հետ, որ եղեւ Քրիստոնեայ եւ երեւելի հաւատով եւ երկիւղած յԱստուծոյ։ Տարսայիճի զաւակներն եղան Ելիկում, Ստեփանոս եւ Փախրադուլ (ՕՐԲ. Բ. 162), որոնցմէ Ստեփանոսը, Սմբատ որդիացուցեալ ինքեան, տայ յուսումն գրոց եւ ի հրահանգս քահանայութեան (ՕՐԲ.Բ.166), եւ սա է Ստեփանոս Օրբելեան, արքեպիսկոպոս եւ պատմիչ Սիւնեաց։ Սմբատ հաւասա»ապէս սիրելի էր Հուլաւուն եւ Ապաղա խաներուն, ստէպ անոնց մօտ կը գտնուէր, եւ այդ այցելութիւններէն միոյն ատեն վախճանեցաւ Դավրէժի մէջ, իր մօտ ունենալով վերջին պահուն Շալուէ վարդապետ մը (ՕՐԲ. Բ. 166), իսկ մարմինը փոխադրուեցաւ ու թաղուեցաւ ՆՈրավանքի մէջ 1273-ին (ՕՐԲ. Բ. 167), եւ անորդի ըլլալուն իշխանութիւնը անցաւ Տարսայիճ եղբօրը։ Սմբատի նշանաւոր գործերէն մին կը սեպուի, ոչ միայն Թաթարներուն, այլ նոյն իսկ Վրաց Դաւիթ թագաւորին, Գէորգ Լաշայի որդւոյն ալ համակրութիւնը գրաւած ըլլալը, որով կրցաւ աւրել ու ջնջել տալ այն նզովիւք անժառանգութիւնը, որ Գորգի թագաւորին օրով գրուած էր Վրացի Օրբելեանց ազգատոհմին վրայ (1021)։ Գալով Տարսայիճի, շատ յաջող ու փառաւոր եղաւ անոր իշխանութիւնն ալ։ Այր ուժեղ եւ սրտեայ եւ պատերազմող, եւ հասակաւ ահարկու, որ ամէն պատերազմներու մէջ անպարտելի զօրութիւնս ցուցանէր, եւ ինն անգամ վարեալ անձամբ զպատերազմ, թէ հիւսիսային ասպատակներու, թէ Հոռոմոց Թուրքերու եւ թէ Ասորիքի Եգիպտացիներու դէմ յաղթանակ եղած էր՝ Թաթարաց հետ միատեղ պատերազմներով, որոնցմէ ոսկի բալիշ պարգեւին ալ արժանացած էր, զի այն իսկ էր յաղթութեան պատիւն (ՕՐԲ. Բ. 170)։ Ուրիշ տեղ ալ յիշեցինք թէ բալիշը տափարակաձեւ եւ շատ մեծ ոսկի մետաղ մըն էր, թիզ մը տրամագիծով եւ լիտր մը կշիռով (§ 1148)։ Տարսայիճի յաջողութեանց ստուերած բերող պարագայ մը եղաւ, որ առ կենօք առաջին ամոսնոյն, Խաչէնի նահատակ իշխանին Հասան-Ջալալի աղջիկը ու Աթաբէդ իշխանին քոյրը՝ Մինա խաթունը առնոյր ի կնութեան, ընդ որ ոչ հանեցան օրէնք եւ վարդապետք եկեղեցւոյ (ՕՐԲ. Բ. 170)։ Օրբելեան այսչափով կը փակէ իր հոր կրկնամուսնութեան մեղադրանքը, առանց բացատրելու թէ ինչ պատճառանք յարմարցուց նա իր գործին, եւ թէ ինչ եղաւ Աբուղ խաթունին վիճակը, ու երբ անոր վախճանը։ Ընդհակառակն երկարօրէն կը յիշատակէ Տարսայիճի ազդեցութիւնն ու բարութիւնը, որ գաթաբեգութիւն աշխարհիս Հայոց ձեռք անցնելով, բազում դիւրութիւն եւ ողորմութիւն առնէրնեղեալ ազգիս Հայոց, 150 եւ աւելի եկեղեցիներ ու վանքեր՝ տուրքերէ կազատէր, եւ իբր ողորմած եւ գթած այնչափ հռչակ հանած էր, որ Նետիս գիւղի մէջ, խաչ կանգնէին եւ անուամբ նորա կոչէին (ՕՐԲ. Բ. 173)։ Երեւի թէ Աբուզի մահուամբ ապօրինութիւնը դադրած եւ կրկնամուսնութիւնը շուտով երկրորդ ամուսնութեան կերպարան առած է, որ ժողովրդական գայթակղութիւնը չէ զօրացած։

« 1158. Լուգդունի Ժողովը   |   1160. Եգիպտացւոյ Արշաւանքը »
© Gratun.org