Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գէորգ Բ. Գառնցի

689. Սմբատ և Ափշին

Պահ մը ոգի առաւ Սմբատ այն շփոթութիւններէն, որ իր հօրեղբօր Աբասի երեսէն վրդովեցին իր թագաւորութեան առաջին օրերը։ Ամիրապետէն ճանչցուած, Աբասը ընկճած, իշխաններէն ընդունուած, եւ հայրապետական տագնապը վերջացուցած, Սմբատ ուզեց Յունած հետ ալ բարեկամական յարաբերութիւնները նորոգել, ինչպէս որ իր հօր ժամանակէն սկսուած էր։ Յատուկ դեսհանութիւն մը ղրկեց Կոստանդնուպոլիս ընծայիւք բազմօք եւ նուիրական պատարագօք, իր թագաւորութիւնը ծանուցանելով եւ իր բարեկամութիւնը վկայելով Լեւոն Զ. կայսեր, որ Իմաստասէր կոչուեցաւ, իր ուսումնական արժանեաց համար։ Լեւոն ալ փոխադարձաբար մեծամեծ ընծաներ կը յղէր Սմբատի, գեղեցիկ գինուց եւ զարդուց, եւ ոսկեհուռ հանդերձ զգեստուց, եւ ըմպակս եւ բաժակս, եւ կամարս ականակապս ի համակ ոսկւոյ (ՅՈՎ. 200), Յոյներուն համար անսովոր առատաձեռնութեամբ, զի չէ սովորութիւն Հոռոմոց առատ լինել, այլ Լեւոնի որդի Հայու է ր, եւ աւելի քան զՀայ առատատուր (ԱՍՈ. 146)։ Հայերու եւ Յոյներու իրարու մօտենալը լաւ տպաւորութիւն չըրաւ Ատրպատականի ոստիկանին, որ եղած էր թագատու Սմբատայ։ Անոր անունը կը դրուի սովորաբար Ափշին, եւ կը կոչուի որդի Սաճի (ԱՍՈ. 148), իսկ ուրիշ տեղ գրուած է Աւշին որդի Ապուսեճի (ԱՐԾ. 261)։ Թերեւս ազգական է Աֆշինի, որ Բաբանի ապստամբութիւնը նուաճեց (§ 638)։ Իսկ Անեցին, Սած կամ Ապուսղծ հայրանունը կը նոյնացնէ Ապուսէթ անունին հետ, եւ Մշոյ մէջ սպաննուած Եուսուֆ Ապուսէթ ոստիկանին (§ 644) զաւակներ կը կարծէ այդ Ափշինը, եւ Յուսափը զոր պիտի տեսնենք աւելի ետքը (ՍԱՄ. 96)։ Կիրակոս ալ նմանօրինակ ակնարկ մը կ՚ընէ չարին Ապուսէթայ անունը տալով (ԿԻՐ. 46)։ Սմբատ լուր առաւ Ափշինի մտադրութեան վրայ, թէ կ՚ուզէ զէնքով իր վրայ քալել, ուստի ինքն կանխեց եւ երեսուն հազարով յառաջացաւ մինչեւ Ռոտոկաց գաւառը, հաւանաբար Փայտակարանի Ռոտիբաղա գաւառը, Ատրպատականի մօտերը, եւ այնտեղէն պատգամաւորը ղրկեց Ափշինի, թէ Յունաց հետ յարաբերութիւն հաստատելով նպատակ ունի ամիրապետութեան երկիրները ճոխացնել, եւ դիւրացնել այն ընտիր ապրանքներու առեւտուրը, զորս Յոյներ կը պատրաստեն եւ Արաբացիք կը սիրեն ունենալ։ Սմբատ իր խօսքին ոյժ տալու համար պարգեւս թագաւորականս կը ղրկէր ոստիկանին, եւ Ափշին թէ՚ գրուած բացատրութեան անսալով, եւ թէ՚ իր վրան եկող բանակէն ակնածելով, կը զիջանէր։ Ափշին ու Սմբատ կը տեսակցէին եւ սիրով կը բաժնուէին։ Սմբատ Ափշինը հանդարտեցնելէ ետքը կը քալէր Դուինի վրայ, ուր Մահմէտ եւ Ումայի, այլազգի իշխաններ չէին ուզեր Սմբատի իշխանութիւնը ճանչնալ, բայց չկրցան դիմադրել եւ Սմբատ պատերազմով գրաւեց քաղաքը յաւուր մեծի ուրբաթին (ԱՍՈ. 147), որ 892-ին կ՚իյնար Ապրիլ 21-ին։ Իսկ երկու գլխաւորներ փախած ատեննին ձերբակալուեցան, եւ տոռամբք կապանաց եւ վարոցօք տանջեալ, երըածի շղթայիւք Լեւոնի կայսեր ղրկուեցան (ՅՈՎ. 202), որ Սմբատի կողմէն գրգռիչ ցոյց մըն էր Արաբացւոց դէմ։ Սմբատ Դւինի յաղթական, իր իշխանութիւնը կը հաստատէր եւ կ՚ընդարձակէր հիւսիսային կողմերը, ուր արդէն գացած էր իր հօրը ժամանակ, եւ Կարինէն դէպի Կղարջք, այժմ Շաւշէթ, անկէ դէպի Կովկաս, Տփղիս ու Ալանաց դուռն ալ մէջը ըլլալով, բոլոր այդ կողմերը իրեն կը հպատակեցնէր (ՅՈՎ. 203)։ Այս պարագային պէտք է կցել Տիեզերակալ մականունը որ Սմբատի դրուեցաւ (ՍԱՄ. 96), բայց յետոյ աւելի գործածական եղաւ Նահատակ մականունը իր մարտիրոսական մահուամբը։ Անգամ մըն ալ Սմբատ իր երկրին խաղաղութիւնը ապահոված կը կարծէր։

« 688. Աբասի Զղջումը   |   690. Դուինի Երկրաշարժը »
© Gratun.org