Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Ա․ Կլայեցի

1160. Եգիպտացւոյ Արշաւանքը

Երբոր փոքրիշատէ հանդարտ էր Հայաստան, հանդարտութիւն չունէր Կիլիկիա, հարաւէն Եգիպցիներէն եւ հիւսիսէն Սելճուքներէն յարձակումներ կրելով։ Սիսի 1266-ի աւերումէն ետքը (§ 1142) հետզհետէ նորոգութիւններ կատարուած էին քաղաքին մէջ՝ եւ գրեթէ քաղաքն ու եկեղեցիներ իրենց առաջին պայծառութիւնը կը վերստանային, երբ 9 տարի ետքը 1275-ին՝ աւերածը նորոգուեցաւ։ Հայեգիպտական հաշտութիւնը, զոր կնքած էին Հեթում եւ Փնտուխտար 1268-ին (§ 1154) եւ որ բռնադատեալ գործ մը եղած էր, իբր Լեւոնի ազատութեան միակ պայման, գրեթէ մեռեալ տառ մնացած էր, հակառակ շահերու բաղխումին առջեւ (§ 1157)։ Եգիպտացիք չէին կրնար զայն անտեսել, եւ հաշտ աչքով չէին տեսներ Հայերուն՝ մէկ կողմէ Թաթարներուն եւ միւս կողմէ Լատիններուն մօտենալը, ուստի հաշտութիւնը եղծուած սեպելով, որոշեցին արշաւել Կիլիկիա։ Վահրամ Եգիպտոսի սուլտանը կը մեղադրէ, թէ իւր երդմանն ստտունգանեալ, եւ ոչ նախկին ազդ պարեալ, այլ թաքնաբար ասպատակեալ Կիլիկիոյ վրայ յարձակած ըլլայ, ինքն ալ անձամբն զհետ եղեալ (ՎԱՀ. 231)։ Իրօք ալ Փնտուխտար ինքն 1275 փետրուար 1-ին Եգիպտոսէ մեկնելով, մարտին մէջ Կիլիկիա հասաւ իր գունդերով (ՍԻՍ. 555), որոնք գիւղեր եւ քաղաքներ այրեցին, շատ մարդիկ կոտորեցին, Մամեստիոյ մեծ կամուրջը կործանեցին (ՍԱՄ 152), Տարսոնի տաճարը քանդեցին (ՎԱՀ. 232), եւ Սիս ալ մտան, եկեղեցի եւ ապարանք աւերեցին, եւ Լեւոն չկրցաւ անոնց դիմադրել։ Միայն Սիսի բերդը չգրաւուեցաւ, որուն պաշտպանութեան գլուխ կանգնած էր երէց մի, դժբախտաբար անունը անյիշատակ մնացած, որ թշնամիներուն գլխաւորը, զմի ի սուլտանեացն սատակեաց, եւ յարձակողներէն այլքն պերճանդամ գնացին ու հեռացան, թէպէտ ինքն քաջարի երէցն ալ անդէն նահատակեցաւ (ՀԱՅ. 481)։ Եգիպտացիք աւելի արշաւանքի եւ ասպատակի ձեւով կը պատերազմէին, ուստի միւս տարւոյն 1276-ի սկիզբը նորէն Կիլիկիա եկան, բայց այս անգամ Լեւոն պատրաստ գտնուեցաւ դիմադրութեան, իր հօրեղբօրն Սմբատ սպարապետի հրամանատարութեամբ, որ Սարուանդիքարի ճակատամարտին մէջ թշնամիները հալածելէն ետքը (ՍԻՍ. 210), դառնալու ատեն երիվարն հարեալ զնա ընդ ժառոյ միջոյ չարաչար վիրաւորուեցաւ մահացու հարուածով, եւ հազիւ թէ Սիս հասաւ, սկսաւ ինչ ապրեալ վախճանեցաւ մարտ 6-ին, 70- տարեկան հասակին մէջ, որ յոյժ ծերացեալ ըսուելու չափ չէ (ՀԱՅ. 481)։ Միեւնոյն միջոցին Թաթարներ վերջին հարուածը կու տային Սելճուք Թուրքերուն՝ Ռումի կամ Հոռոմ ըսուած սուլտանութեան, եւ պաշտպան կը կանգնէին Հայերուն, մինչեւ իսկ Թուրքերուն գաւառները անոնց յանձնելու չափ, եթէ Լեւոն իմաստուն եւ խոհական մտածմունքով հրաժարած չըլլար ընդունիլ, Ապաղայէ խնդրելով միայն վասն ազատութեան սուրբ երկրին աշխատիլ (ՀԵԹ. 54)։ Ասով Եգիպտացւոց ոյժին ալ կոտրած պիտի ըլլար եւ Լեւոն ալ ապահովութիւն պիտի ստանար։ Վահրամ կը գրէ, թէ սուլտանն զայս լուեալ՝ որ յԵգիպտոս լինէր տիրեալ, յարքայն Լեւոն պատգամ յղեալ, երդումն եւ սէր ընդ առ եդեալ (ՎԱՀ. 234)։ Սակայն Թաթարաց բարեկամութիւնը արգելք եղած պիտի ըլլայ անմիջապէս Եգիպտացւոց հետ հաշտութիւն կնքելու, զի Լեւոն 1277-ին Թաթարաց հետ կը գտնուի Բերիոյ պատերազմին մէջ, 1279-ին Եգիպտացւոց դէմ կը պաշտպանէ Հռոմկլայի բերդը, 1280-ին Թաթարներու օգնութեամբ յաղթութիւն կը տանի Հոմսի կամ Եմեսիոյ ճակատամարտին մէջ, բայց Եգիպտացիներ կրկին կը զօրանան (ՀԵԹ. 55) եւ վերջապէս հայեգիպտական դաշնադրութիւն մը կը հաստատուի 1282-ին (ՍԻՍ. 556)։

« 1159. Օրբելեանք և Տարսայիճ   |   1161. Յակոբի Ընթացքը »
© Gratun.org