Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Ա․ Կլայեցի

1161. Յակոբի Ընթացքը

Յակոբ կաթողիկոսի հայրապետական գործունէութենէն մանրամասնութիւններ կը պասկին պատմութեանց մէջ, թէ վերեւ յիշուած միջոցին համար՝ Լուգդունի ժողովէն մինչեւ հայեգիպտական դաշնադրութիւնը, եւ թէ անկէ մինչեւ իր մահը, ընդամէնն 13 տարիներու միջոցին։ Գիտնալով Յակոբի վարչական եւ ուսումնական կարողութիւնները, չենք կրնար այդ դատարկութիւնը կամ տկարութեան կամ անփութութեան վերագրել, եւ եթէ պարզապէս պատմութեանց պակասութեան արդիւնք չէ, ստուգիւ խոհական ընթացքի մը հետեւանք է, որ շփոթ եւ փափուկ պարագաներու ներքեւ, սիրած է խնդիրները չգրգռել եւ տարադէպ գործերու առիթ չտալ։ Քաղաքականապէս անկայուն եւ անորոշ կացութեան նկարագիրը գծեցինք (1167), եկեղեցականապէս ալ ոչ նուազ փափուկ էր պարագան։ Եգիպտական բարեկամութենէն վախնալով եւ լատինական բարեկամութենէն կասկածելով, երկուքին մէջ տարուբերեալ կը մնար Կիլիկեան թագաւորութիւնը, այնպէս որ եթէ բացարձակապէս Լատիններուն կրթնէր կրօնական եւ եկեղեցական ծանր պայմաններու ներքեւ պիտի իյնար, ինչպէս քիչ ետքը ճշմարտուեցաւ Հեթում Բ-ի օրով։ Իսկ եթէ բացարձակապէս Եգիպտացիներուն կրթնէր, կը վախնար դարանակալ նենգութեան զոհ երթալ. ուստի միջասահման քաղաքականութեամբ, երկու կողմերն ալ գործածելով պիտի կարենար Կիլիկեան Հայութիւնը իր ազատութիւնը երաշխաւորել։ Լեւոն այդ ճամբուն հետեւեցաւ, Յակոբ ալ զայն այդ ճամբուն մէջ քաջալերեց, եւ չուզեց ծանր խնդիրներ յուզել, եւ եկեղեցական խնդիրներ ստեղծել, եւ լաւ սեպեց աւելորդ վիճաբանութիւններէ խորշիլ, եւ բռնադատեալ զիջողութեանց առիթ չտալ։ Յակոբի եւ Լեւոնի գործակցութեան միջոցը Հայ եկեղեցւոյ ինքնութիւնն եւ ուղղութիւնը անփոփոխ եւ հաստատուն պահելու շրջան մը եղաւ։ Հեթում Առաջինի եւ Կոստանդին Առաջինի շրջանին վրայ, պահպանողական լռութեան առաւելութիւն մը կը գտնենք, որ իրօք վերջին մասն է Կիլիկոյ պահպանողական շրջանին, վասն զի քիչ ետքը սկսաւ Հեթում Երկրորդի եւ Անաւարզեցիի թոյլ ու զիջողամիտ շրջանը, որ եթէ Հայ եկեղեցւոյ կերպարանը իսկապէս եւ տիրապէս չկրցաւ այլայլել, սակայն նախ լատինասէր, եւ ետքէն լատինազգի թագաւորներու օրով, լատինամիտ հայրապետներու գործունէութեան ալ ասպարէզ բացաւ։ Այդ դիտողութիւններու հիմնուելով է, որ իրական եղելութեանց փաստերով իրարու հակասական չենք դատեր Յակոբ կաթողիկոսին՝ մէկ կողմէն առաւել կարողութեան եւ միւս կողմէն նուազ գործունէութեան եզրերը։ Մեր այս տեսութեան իբր հաստատութիւն կը նկատենք նաեւ Անտիոքի յոյն պատրիարք Եւտիմէոսին դիմադրելը, որ Լատին պատրիարքներուն յարուցած պահանջին հետեւելով (§ 1110), Հայոց կաթողիկոսին վրայ գերիշխանութիւն ունենալ կը ձգտէր, եւ յանդուգն ձեռնարկներու յաւակնելուն պատճառով՝ Լեւոնի ձեռքով կաքսորուէր ալ (ՉԱՄ. Գ. 270)։ Պէտք է յիշել, որ Անտիոքի Լատիններու անցնելէն ետքը, յոյն պատրիարքներ երբեմն Կոստանդնուպոլիս (1000), բայց ստէպ Տարոն կամ Կիլիկիոյ ուրիշ մէկ քաղաքի մէջ կը մնային։

« 1160. Եգիպտացւոյ Արշաւանքը   |   1162. Լևոն ու Տաթև »
© Gratun.org