Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Ա․ Կլայեցի

1162. Լևոն ու Տաթև

Պատմական յիշատակութեանց պակասութեան մէկ պատճառ ալ մարթ է համարիլ խաղաղութեան տեւողութիւնը, որ 1282-ին հայեգիպտական դաշնագրութեան հետեւանքն եղաւ, եւ շարունակեց մինչեւ Լեւոն Գ-ի մահուն թուականը, ինչ որ նոյն թագաւորին ճարտար քաղաքականութեան արդիւնք պէտք է սեպուի։ Լեւոն Եգիպտացւոց հետ խաղաղութիւնը հաստատելէն ետքը, սկսաւ իր մտադրութիւնը դարձնել Հայաստանի կողմը, եւ այնտեղի հետ յարաբերութեանց առիթներ ստեղծել, հարկաւ միեւնոյն դիտումներով, զորս իր մեծ հայերն Լեւոն Բ ալ ունեցած էր, Կիլիկեան թագաւորութիւնը Հայաստանի վրայ ալ տածել։ Առ այս բարեդէպ պատեհ սեպեց Տաթեւի արքեպիսկոպոս Հայրապետին իրեն այցելութեան գալը, երբ ծերութեան տարիքին մէջ Երուսաղէմի ուխտագնացութենէն կը դառնար, Լեւոնի կողմէն Տաթեւի սրբավայրին սահմանուած ընծաներ եղան, զգեստ մեղանոյն յարքունական մետաքսից, գործ Յունաց ճարտարաց աննման կիտուածօք, խաչ պատուական ի սպիտակափայլ եւ սառնատեսակ քարանց համակ կերպացեալ եւ պնդել յոսկում, այսինքն է խաչ ոսկեգործ եւ ադամանդազարդ, սկիեք պատուականք ի զուտ արծաթոյ, եւ այլ բազում ընծաներ։ Յիշատակարանը 1282 թուական կը կրէ, զոր իւրովի ձեռամբ գրած է Լեւոն (ՕՐԲ. Բ. 181), եւ Օրբելեան զայն ամբողջապէս յառաջ կը բերէ, եւ կը յաւելու թէ զատկի օրուան պատարագները կարգեցան յիշատակ նմա (ՕՐԲ. Բ. 183)։ Այդ ընծայաբերութեան բոլոր պարագաները՝ բնիկ Հայոց թագաւորի մը յիշատակը կը նորոգեն Տաթեւի մէջ, եւ այս մեզ կը յորդորէ Լեւոնի գործին մէջ բարեպաշտութեան հետ, քաղաքական հեռաւոր տեսակէտ մըն ալ նկատել։ Արտաքին պարագաներն ալ կրնային Լեւոնի այդ հեռաւոր նպատակը քաջալերել։ Նոյն միջոցին էր որ Ապաղա խան, եւ եղբայր Մանգոտան զօրավար՝ թունաւորուելով մեռած էին, եւ իշխանութեան բարձրացած էր Տանգոտար եղբայրնին, յաւուրս մանկութեան մկրտուած Նիկողայոս անունով, բայց վերջէն իսլամութիւնը ընդունած Մահումէտ կոչմամբ (ՀԵԹ. 56). թէպէտ աւելի ծանօթ է Ահմէտ անունովը (ՕՐԲ. Բ. 172. ՀԵԹ. 84)։ Ահմէտ մոլեռանդ նախանձայոյզ մը յայտնուեցաւ իր նոր կրօնքին մէջ, եւ նոյն իսկ Եգիպտացիներու հետ հաստատեաց դաշն եւ ուխտ խաղաղութեան, եւ ձեռնարկեց զամենայն քրիստոնեայս տէրութեան իւրոյ ստիպել ի սարակինոսութիւն, որ է իսլամութիւն, եւ մինչեւ իսկ համարձակեցաւ նոյնը առաջարկել Հայոց ու Վրաց թագաւորներուն (ՀԵԹ. 57)։ Բայց ներքին խռովութիւններ ծագեցան Թաթարներու արեւմտեան պետութեան մէջ։ Արզուն՝ Ահմէտի եղբօրորդին, անոր դէմ ելաւ, եւ թէպէտ անգամ մը յաղթուեցաւ ու գերի ինկաւ, բայց հնարքով ազատեցաւ, եւ նորէն զօրացաւ ու Ահմէտը միջակտուր սպաննեց, եւ ինքը տիրացու իշխանութեան 1284-ին (ՀԵԹ. 58)։ Հայաստանի գաւառները յուզուեցան այդ ներքին շփոթութեանց երեսէն, եւ Լեւոն կրնար իրաւամբ հեռուէն դիտել Թաթարներու իշխանութեան տկարանայր եւ իր թագաւորութեան յաջողութիւն մը սեպել այդ երեսէն։ Սոյն նպատակով էր անշուշտ որ ինքն ալ նոյն տարին Եգիպտացւոց հետ խաղաղութեան դաշինքը կը նորոգէր (ՍԻՍ. 384)։ Սակայն իրական օգուտը քաղեց Դեմետրէ Վրաց թագաւորը, զոր սիրեաց Արղունն, եւ ետ նմա զամենայն աշխարհս Հայոց, եւ Դեմետրէ ալ Տարսայիճ Օրբելեանը պատուեց, եւ եդ աթաբեգ ի վերայ ամենայն տէրութեան իւրոյ մինչեւ ի Տփղիս եւ յԱնի եւ ի Կարս (ՕՐԲ. Բ. 173), ինչպէս անգամ մը յիշեցինք (§ 1159

« 1161. Յակոբի Ընթացքը   |   1163. Յակոբի Մահը »
© Gratun.org