Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յովհաննէս Ե. Դրասխանակերտացի

714. Անիշխանութեան Օրեր

Սմբատի նահատակութենէն ետքը Յուսուփ նորէն պատերազմական միջոցները խստացուց, եւ Երնջակի պաշարումը սաստկացուց, բայց եւ այնպէս, շուտով չկրցաւ յաղթել, եւ հազիւ ի գիշերի գողութեամբ էառ զբերդն անձաւամուտ եւ քարագնաց արամբք, որք երկաթի ճանկօք ընդ ժայռս դժուար վախից արուեստակեալ ընթանան։ Բերդին մէջ եղողները ի սուսերի մաշեցին, միայն կիները գերի պահեց Յուսուփ, եւ Դուինի մէջ ի նեղ յորջի խաւարչտին բանտի փակեց։ Ասոնց գլխաւորներն էին Սիսական իշխաններուն մայրը Շուշան, Սմբատի կինը Սոփի դիեցիկ տղայով մը, եւ Սահակի կինը։ Այնպէս սաստիկ էր այդ խեղճ կիներուն բանտը, որ իրենց փետրալի հեշտոցացն եւ ոսկեթել գահոյիցն տեղ` եւ ոչ իսկ խոտեղէն անկողին ունէին, եւ ոչ իսկ ջուր եւ աշտուճ հաց կը ստանային (ՕՐԲ. Ա. 236), այլ մատամբ իւրեանց վաստակէին, որպէսզի այս կերպով զպէտս ոգեպահին վճարէին (ՅՈՎ. 303)։ Սմբատի մահուընէ եւ Երնջակի իյնալէն ետքը բոլորովին թշուառութեան միջոց մը կը բացուի անիշխան լեալ երկիրս ամս եօթն (ՍԱՄ. 99)։ Այդ անիշխանութեան միջոցը 914-էն սկսելով կը տեւէ մինչեւ 921. իսկ անոր մէջ կատարուած եղելութիւնները, դժուար է ժամանակագրական շարունակութենա վերածել, որովհետեւ տեսակ տեսակ գործողութիւններ միեւնոյն ատեն կը կատարուէին իրարմէ անկախաբար։ Յուսուփ ալյեւս տիրապետած էր Հայաստանի, բայց ոչ թէ ամէն կողմ իրեն կանոնաւոր հպատակութիւն կ՚ընծայէր։ Ընդհակառակն ամէն Հայ իշխաններ իրենց գլխուն կ՚ապրէին եւ կը գործէին, մէկ կողմանէ անոնք մանր մանր գունդեր կազմելով այս կողմ այն կողմ կ՚ասպատակէին, եւ տկար գտած տեղերնին Յուսուփի թողած գունդերը կամ անոր հրամանով սփռուած հրոսակները կը ջարդէին, միւս կողմէն Յուսուփ աւելի ստուար գունդերով անոնց վրայ յարձակումներ կը կարգադրէր, եւ իբրեւ թէ ասպատակները ցրուելու նպատակով, անզէն եւ անգործ ժողովուրդը կը կողոպտէր եւ կը ջարդէր, եւ անլուր տանջանքներով կը նեղէր։ Իր անգութ եւ անյագ կիրքերուն մոլեռանդ ձգտումներ ալ խառնելով` ձեռքը ինկածները, մանաւանդ ժիրաժիր եւ կայտառ երիտասարդները, իր հաճոյից ծառայեցնելու համար ուրացութեան կը ստիպէր։ Եթէ քիչերու վրայ կը յաջողէր, բայց շատեր յօժարութեամբ մարտիրոսական պսակին կը փութային։ Այդ փոխադարձ պայքարներու հետեւանքն էր երկրին սպառսպուռ քանդումն ու կործանումը, աշխատութեան եւ արդիւնաբերութեան ի սպառ դադարումը, քաղաքներուն ու գիւղերուն աւերումն ու անմարդանալը, այնպէս որ բոլոր Հայաստան կ՚երեւէր իբրեւ զերկիր, որ ոչ անց մարդ ընդ նա, եւ ոչ բնակեցաւ ի նմա որդի մարդոյ, այնպէս զապատն անապատ առնէին (ՅՈՎ. 322)։Կարի իրաւամբ Անեցին Հայոց անիշխանութիւն կը կոչէ այդ եօթնամեայ միջոցը (ՍԱՄ. 98), վասնզի ոչ ալ Յուսուփ, որ տիրապետել կը կարծէր, իրօք իշխանութիւն կը վարէր։ Նա հինգ ամ յամեալ ի Հայս Դուինի մէջ կը մնար (ԱՍՈ. 155), իսկ մնացեալ միջոցը Ատրպատական դառնալով անկէ իր տեղակալներուն ձեռօք յառաջ կը վարէր աշխարհաւէր, եւ ոչ աշխարհավար իշխանութիւնը։ Աւելորդ չսեպուի եթէ համառօտ ամփոփում մը յառաջ բերենք այդ եօթնամեային եղելութիւններէն, վասնզի անուղղակի կերպով Հայ Եկեղեցւոյ կացութիւնն ալ նկարագրած պիտի ըլլանք։

« 713. Օրն ու Տօնը   |   715. Հայ Իշխաններ »
© Gratun.org