Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յովհաննէս Ե. Դրասխանակերտացի

736. Թոնդրակեցւոց Սկիզբը

Յովհաննէս կաթողիկոսի անունը տուած ատեն Ասողիկ կ՚աւելցնէ, թէ յաւուրս սորա երեւեցաւ Սմբատ, Թոնդրակաց առաջին, ի Զարեհաւանդ գեղջէ ի Ծաղկոտն գաւառէ, հակառակ ամենայն քրիստոնէական կարգաց (ԱՍՈ. 147)։Իսկ Մագիստրոս կը գրէ, թէ պիղծն Սմբատ անիծեալն այն երեւեցաւ յաւուրս տեառն Յովհաննիսի եւ Սմբատայ Բագրատունւոյ (ՄԱԳ. 153)։ Մագիստրոսի խօսքերը կրնան անխտիր իմացուիլ թէ Յովհաննէս Ովայեցիի ու Սմբատ Խոստովանողի, եւ թէ Յովհաննէս Դրասխանակերտցիի ու Սմբատ Նահատակի վրայ, մինչ Ասողիկ աւելի շեշտակի այդ երկրորդ իմաստը կը թելադրէ։ Մագիստրոս Սմբատի երեւումը իր ժամանակէն, այսինքն շուրջ 1050-էն, 170 տարի առաջ տանելով (ՄԱԳ. 154), 880-ին ատենները դրած կ՚ըլլայ Սմբատի սկզբանւորութիւնը, մինչ Ովայեցիին ժամանակը 855-ին կը վերջանայ, եւ Դրասխանակերտացին 897-ին կը սկսի, եւ աւելի բնական է հետագային հետ կապել ծագման սկիզբը, քան թէ իբր 30 տարի առաջ վախճանած կաթողիկոսին եւ իշխանաւորին անունին հետ, ինչպէս սովորաբար կը կրկնուի այժմ (ՉԱՄ. Բ. 884)։ Մագիստրոս ուրիշ տեղ ալ Դոնդրակեցիներուն դէմ երեքտասան քահանայապետք Հայոց Մեծաց բողոքեցին կ՚ըսէ (ՄԱԳ. 167), սակայն անուններ չտալուն, յայտնի չ՚ըլլար թէ Ովայեցիէն մինչ Խաչիկ նստող 15 կաթողիկոսներէն որու՞ն կ՚ուզէ ակնարկել։ Ամէն առթի մէջ անհաւանական չէ, ժամանակագրական նկատել Ասողիկի տուած տեղեկութիւնը։ Ինչ ալ ըլլայ ճիշդ թուականը, Սմբատ Զարեհաւանցին, իր վարդապետութիւնը քաղած կ'ըսուի Մրջուսիկ անուն պարսիկ բժիշկէ եւ աստեղաբաշխ մոգէ մը (ՄԱԳ. 153)։ Հաւանական չէ որ այդ ուսումը ստացած ըլլայ իր հայրենական Ծաղկոտն, այժմ Տիատին գաւառին մէջ, եւ պէտք է ըսել թէ Պարսկաստան պանդխտած եւ այնտեղ հին մազդեզական գենին մնացորդներուն մէջ ապրած է։Սակայն ամբողջական մազդեզականութեան հիման վրայ չէր հաստատուած Սմբատի կազմած աղանդը, նա շատ մը քրիստոնէութեան նմանութիւններ ունէր։ Միւս կողմէն արտաքին պաշտամանց անարդարութիւնը, խստակրօն կենաց ձեւակերպութիւնը, եւ բռնական միջոցներու կիրառութիւնը, կը յիշեցնեն քիչ առաջ ընկճուած Պաւղիկեանները (§ 617), որք Օձնեցիի ժամանակ ալ զայրացած էին (§ 566) եւ որք յետս յետս դիմելով կ՚երթան միանալ հինգերորդ դարու Մծղեաներուն (§ 229) կամ Բորբորիտներուն հետ (§ 207)։ Պէտք է ուրեմն հետեւցնել, թէ Սմբատ Պարսկաստանի մէջ միտքը մոլորած, եւ իր համոզմամբ ձեռնարկի մը բորբոքը զգացած, իր գլուքը հաւաքեց հին Պաւղիկեաններէ աստ եւ անդ գտնուող մնացորդները, որոնցմէ էր թերեւս ինքն ալ, եւ այնպէս գլուխ կանգնեցաւ նորոգ կազմակերպեալ աղանդի մը։ Օգուտ քաղելով երկրին անգլուխ եւ անիշխան կացութենէն, կրցաւ մէկ մոռցուած անկիւն մը, Հարք գաւառի Թոնդրակ գիւղը իրեն կեդրոն ընել, եւ աշակերտներ շատցնել. եւ այսպէս հետզհետէ գործօն դերեր կրցան ստանձնել իր յաջորդները։Սմբատի համար կ՚ըսուի, թէ առանց քահանայութեան, կերպիւ քահանայի կը գործէր, նստէր իբրեւ քահանայապետ, բայց ուրիշ պաշտօնեաներ ձեռնադրելէ կը խորշէր, այդ արարողութիւնները իբրեւ սնոտի վարկանել ուսուցանելով (ՄԱԳ. 154)։ Յովհաննէս Պատմաբան իր գիրքին մէջ բնաւ այդ մասին յիշատակութիւն չունի, ինչ որ գործին աննշանակ մնացած ըլլալուն ապացոյցն է, թէ ոչ եթէ իր ժամանակ սկսած ըլլար, կամ եթէ իրմէ քիչ առաջ Ովայեցիին օրով սկսած ըլլար, պէտք էր Յովհաննէսի պէս կաթողիկոսի մը մտադրութիւնը հրաւիրած ըլլար։ Սմբատ Զարեհաւանցիին սկզբնաւորած եւ Թոնդրակեցւոց կոչուած աղանդը` հետզհետէ աճեցաւ անոր յաջորդներուն ձեռքով, որոնց անունները կու տայ Մագիստրոս թէ էին Թոդորոս, Անանէ, ԱՐքայ, Սարգիս, Կիւրեղ, Յեսու (ՄԱԳ. 154), եւ անկէ ետքը Ղազար, որ իր օրով աղանդապետն էր (ՄԱԳ. 166)։ Առ այժմ այսչափ ինչ յիշատակելնիս բաւական ըլլայ, հետագայ դէպքերը իրենց կարգին պիտի պատմուի։

« 735. Սիւնեաց Իեպիսկոպոսներ   |   737. Ընտրութիւն և Անուն »
© Gratun.org