Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Բ. Ռշտունի

738. Ժամանակին Դէպքերը

Գագիկի նախաձեռնութեան նպաստեց անշուշտ, Արարատի Բագրատունի թագաւորութեան անկայուն վիգակը։ Աշոտ Շապուհեան, Յուսուփի հռչակած թագաւորը, ոչ զօրութիւն ունէր եւ ոչ ազդեցութիւն, որ կարենար ազգային մեծ շնդիրներուն մէջ ձայն ունենալ։ Աշոտ Սմբատեան, Երկաթն ու Շահնշահը, իբր Հայոց թագաւոր գանչցուած, որչափ ալ նեղուած եւ աստանդական, միջամտութեան ձեռնարկած կ՚ըլլար, բայց գիշդ այն միջոցին նա ալ կը վախգանէր։ Անեցին 922-էն 8 տարի իշխանութիւն կու տայ անոր (ՍԱՄ. 99), իսկ Ասողիկ 378-ին, այսինքն 929-ին վախգանած կ՚ըսէ, նոյնպէս 8 տարի իշխանութենէ ետքը` Կոստանդնուպոլիսէ դառնալէն սկսելով, իսկ 15 տերի հօրը մահուընէ ետքը (ԱՍՈ. 156)։ Հետեւաբար ստոյգ է թէ 929-ին կամ 930-ին, ուսկից անդին Յովհաննէս կաթողիկոս կենդանի եղած չի կրնար ըլլալ, Աշոտ ալ մեռած էր, եւ Գագիկ իբրեւ Հայոց թագաւոր կամ Հայ թագաւորներուն գլխաւորը, կաթողիկոս հաստատելու նախաձեռնութիւնը կը սեփականէր։ Աշոտի անորդի ըլլալով, իր յաջորդութիւնը իրաւամբ ինկաւ իր եղբօր Աբասի, որուն ինքն սպարապետութիւնը յանձնած էր, բայց յետոյ երկու եղբայրներ գժտած, եւ իրարու դէմ ելած էին (§ 724)։ Այդ հակառակութիւնը անգամ մը յիշուելէն ետքը նորէն կրկնուած չէ, եւ հետագայ երկպառակութեանց մէջ Աբասի անունը այլեւս չի տեսնուիր, ինչ որ նշան է թէ երբայրներու գժտութիւնը երկար չտեւեց, կամ թէ մինչեւ վերջ չտեւեց, եւ թէ յետին ժամանակներու մէջ Աշոտ եւ Աբաս հաշտ էին, որով իշխանութիւնը փոշանցեցաւ առանց հակառակութեան, եւ բնական իմն կերպով։ Բնաւ տեղ մը յիշուած չենք գտներ որ Աբասի թագաւորութիւնը ոստիկանին կամ ամիրապետին կողմէ հաստատուած ըլլայ, եւ այս ալ հետեւանք է այն անկած վիգակին, որուն հասած էր Ապպասեանց ամիրապետութիւնը Պաղտատի մէջ։ Ճիշդ 930-ին ատենները, Մարտավիկ պարսիկ ինքնագլխութիւն հռչակած ամիրապետին կը սպառնար, երբ Մունէս ներքինապետն ալ Մըքթատիր ամիրապետին դէմ ելած էր, զոր յաղթեց եւ իր զինուորներուն սպաննել տուաւ 932-ին, եւ տեղը անցուց անոր եղբայրը որ Քահէր-Պիլլահ կոչուեցաւ։ Ամիրապետութեան ամէն կողմերը ոստիկաններ ինքնագլուխ դարձած աղիկամի կը կառավարէին, եւ ամիրապետական իշխանութիւնը իր նշանակութիւնը կորսնցուցած էր (ՎԵՐ. 457)։ Այդ կացութեան մէջ Հայոց ալ դիւրին էր, իրենց գիտցած կերպով իրենց գործերը վարել, հզօրագոյնին առջեւ տեղի տալով, եւ հարկով ու ընծայով ինքզինքնին ապահովելով։ Արդէն Հայաստանի մէջ ալ միեւնոյն ձեւը կը տիրէր, եւ ամէն նահանգ կամ գաւառ իրեն ազատ տէրն ունէր։ Աբասի թագաւորութեան բոլոր Հայ իշխաններու հաւաքմամբ, եւ Վասպուրականի մէջ Գագիկի նախագահութեամբ հաստատուած ըլլալուն յիշատակութիւնը (ՉԱՄ. Բ. 822), մենք հին պատմիչներու մէջ չտեսանք, եւ ոչ իսկ Արծրունի թագաւորներուն Բագրատունիներու առջեւ խոնարհելնուն յիշատակութիւնը գտանք։

« 737. Ընտրութիւն և Անուն   |   739. Գործերն ու Մահը »
© Gratun.org