Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Թէոդորոս Ա. Ռշտունի

740. Ժամանակին Կացութիւնը

Թէոդորոսի անձին, ընտրութեան պայմաններուն, եւ Ռշտունի կոչման մասին պիտի կրկնենք, ինչ որ արդէն Ստեփանոսի համար ըսինք (§ 737)։ Սա ալ Վասպուրականի եպիսկոպոսներէն եւ Վասպուրականի թագաւորին նախաձեռնութեամբ հաստատուած կաթողիկոս մըն է, իրեն հայրապետանոց ունենալով Աղթամարայ կաթողիկէն, ինչ որ յայտնապէս ալ կը քաղուի Անեցիէն, որ կը գրէ ի յԱղթամար տէր Թէոդորոս թաղած է յԱստուածածնի ժամատան (ՍԱՄ. 99)։ Միայն թէ Թէոդորոսի կաթողիկոսութիւնը վաղանցուկ եղած չէ Ստեփանոսի նման, այլ ամէն ցուցակագիրներ համաձայնութեամբ 11 տարի պաշտօնավարութիւն կը վերագրեն, եւ մենք ալ պատգառ մը չունինք այդ տեւողութիւնը փոփոխելու, որով Թէոդորոսի հայրապետութեան միջոցը կը գրաւէ 930-էն 941 տարիները։ Ամիրապետութիւնը այդ միջոցին բոլորովին իր նշանակութիւնը կորսնցուցած էր, ամէն ձեռներէց զօրավար գաւառի մը իշխանութիւնը սեփականած էր, Պաղտատ միայն կը մնար ամիրապետին, այնպեղ ալ Էմիրիւլիւմէրա անուամբ հաստատուած պաշտօնեանր, ամիրապետը իր կանանոցին մէջ փակած, աղիկամի գործերը կը վարէին, եւ Ուրբաթի աղօթքներուն կը նախագահէին (ՎԵՐ. 460)։ Ասով ալ ամիրապետներ տեւական կեանք չունէին. Քահէր-Պիլլահ (§ 738) տարիուկէս ամիրապետի անունը պահելէ ետքը կուրցուելով բանտարկուեցաւ 934-ին, եւ բանտէ ելլելով մուրացիկ ապրեցաւ (ՎԵՐ. 459)։ Ապուլ-Ապպաս` Մըքթատիի որդին 934-է 940 անուանական իշխանութիւն վարեց Ռատի-Պիլլահ անունով, եւ վրգողութեամբ մեռաւ։ Իրեն տեղը անցաւ Իպրահիմ Ապու-Իսաք, Մութթաքի-Պիլլահ անունով, եւ չորս տարիէ ան ալ գահազուրկ եղաւ եւ կուրցուեցաւ։ Տիրապետող իշխանութեան այդ կացութիւնը առիթ ընծայեց Հայերուն փոքրիշատէ ազատօրէն իրենց գործերուն մտադրութիւն դարձնել, մանաւանդ որ Ատրպատականի հզօր ոստիկաններն ալ տկարացած կ՚երեւին Պարսիկ իշխաններուն զօրանալովը։ Բիւզանդական կայսրութեան մէջ, բոլոր այդ միջոցին կ՚իշխէր Ռոմանոս Ա. Լեկաբենոս (§ 720), որ բաւական երկար իշխանութիւն ալ ունեցաւ մինչեւ 944։ Ռոմանոս օգտուեցաւ Արաբացւոց շփոթութիւններէն իր սահմանները ընդարձակելու, եւ իրեն նպաստեցին Յովհաննէս եւ Թէոփիլէ Գուրգէն կամ Գուրգուաս, երկու հայ եղբայրներ, որոնք քսան տարիի չափ Յունաց գունդերուն հրամայեցին Ասիոյ մէջ, եւ նշանաւոր յաղթութիւններ տարին Արաբաց վրայ, հազարի չափ քաղաքներ եւ բերդեր անոնց ձեռքէն (ԼՊԱ. 509), եւ մինչեւ Վան յառաջացնելով իրենց արշաւանքները (ԼՊԱ. 508)։ Արդէն գիտենք թէ ոչ միայն Փոքր-Հայք, այլեւ Մեծ-Հայքի մի մասը յունական կայրութեան կը հպատակէր, եւ գլխաւորապէս հին Ծոփքը` Չորրորդ-Հայք եղած էր, իբր շարունակութին Փոքր-Հայքի` Առաջին եւ Երկրորդ եւ Երրորդ Հայք կոչուած հայաբնակ նահանգներուն։ Այդ նահանգներուն սահմանները շարունակ փոփոխական կացութիւն ունէին, համաձայն մէկ կամ միւս կողմէ եղած յարձակումներուն յաջողութեան, որք նոր զարկ առած էին Ռոմանոսի ժամանակ Յոյներուն ի նպաստ։ Այս սահմաններէն անդին էին Աբասի եւ Գագիկի, կամ Բագրատունի եւ Արծրունի, կամ Արարատի եւ Վասպուրականի թագաւորութեանց սահմանները, որոնք գրեթէ այս վերջին յիշուած նահանգներով կը սահմանափակուէին, եւ որք ազատութիւն կը վայելէին կամաւոր հարկերով կամ ընծայաբերութիւններով պաշտպանուած։

« 739. Գործերն ու Մահը   |   741. Աբաս և Բէր »
© Gratun.org