Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Թէոդորոս Ա. Ռշտունի

742. Վասպուրականի Գործեր

Արծրունեաց պատմիչը կը գրէ, թէ իբր ամիրապետութեան սահմաններուն մէջ իւրաքանչիւր ոք զիւր միտս հանէր, Նախիջեւանի Արաբացի ոստիկանն ալ կարծեաց ինքնագլուխ լինել, եւ Հայաստան յարձակելով, Գողթն ու Դուինը գրաւեց, եւ մինչեւ Արագածոտն հասաւ, որ է բաժին կալուածոց Աբասայ որդւոյ Սմբատայ։ Աբաս որովհետեւ ոչ կարողանայր ի դիմի հարկանիլ, Գագիկը օգնութեան կը կանչէ, բայց յետոյ ինքնիրեն վերջացնել ուզելով, հպարտացեալ պատերազմի կը մտնէ, եւ որովհետեւ հմուտ պատերազմաց չէր, կը յաղթուի եւ Վրաստան կը փախչի։ Գագիկ վրայ կը հասնի, Արաբացիին վրայ կը յարձակի Խորվիրապի մօտ, Գինոյ բլուրին ստորոտը, Յուսաւորյի յիշատակին օրը սահմի 10-ին (ԱՐԾ. 338), որ այն միջոցին պէտք էր իյնար Յունիս 16-ին։ Պատերազմը կը վերջանայ Գագիկի յաղթութեամբ, ի վերին օգնականութենէ զօրացեալ, զի եւ սուրբ հայրապետն Հայոց մեծն Եղիսէ, Գինոյ բլուրին վրայ կ՚աղօթէր, ինչպէս Ներսէս մեծը Նպատի վրայ (ԱՐԾ. 339)։ Չենք գիտեր ինչպէս յարմարել այդ միջադէպը ընդհանուր պատմական հանգամանքներուն հետ։ Պատմութիւնը մեզի կը վկայէ թէ Աբաս ոչ հպարտացեալ եւ ոչ պատերազմի անհմուտ մէկն էր, եւ երբեք փախուստ տալու պարտաւորուած չէ։ Թերեւս շփոթուած է Աբասի յաշխարհ Վրաց երթալուն հետ, երբ եղբայրը Աշոտ թագաւոր ալ` Կոստանդնուպոլիս կ՚երթար (ԱՍՈ. 155), մանաւանդ որ Աբաս իբր թագաւոր ալ յիշուած չէ։ Սակայն ամէն պարագային մէջ բնաւ պատմական հանգամանք չունի Եղիշէ ըաթողիկոսի Գինոյ բլուրին վրայ աղօթելը, վասն զի Գագիկ Եղիշէի կաթողիկոսութենէն առաջ վախգանած էր արդէն։ Հետեւապէս պատմութեան ներքին անկապակից պարագաներն իսկ` զայն նկատողութեան արժանի չեն ցուցներ. եւ մենք աւելի պնդել հերկ չենք սեպեր։ Գագիկի մահուան համար ունեցած միակ տեղեկութիւննիս է, թէ 29 տարի թագաւորեց (ԱՍՈ. 273), որ սկսելով 908-էն (§ 707), կը յանգի 937-ին, եւ այս է Գագիկի մահուան համար ընդունուած սովորական թուականը, Թէոդորոս կաթողիկոսի եօթներորդ տարին։ Արծրունեաց թագաւորութիւնը, զոր Գագաիկ հիմնած էր, շարունակեց իր սերունդին մէջ, իբրեւ անկախ թագաւորութիւն, եւ Գագաիկի տեղ անցաւ իր երէց որդին Աշոտ Դերենիկ, որուն 17 տարի իշխանութիւն է տրուած, մինչեւ Հայոց 407 թիւը (ԱՍՈ. 273), ինչ որ կը հասնի մինչեւ 958, իեկ Գագիկի մահը եղած կ՚ըլլայ 941-ին։ Այդ թուականներու անյարմարութեան մէջ հարկաւ գրութեան կամ ընդօրինակութեան սխալանք մը ենթադրուելով, ընդհանրապէս ընդունուած է 937-ին դնել Գագիկի մահը եւ Աշոտ Դերենիկի թագաւորութիւնը։

« 741. Աբաս և Բէր   |   743. Գագիկի Թուղթը »
© Gratun.org