Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Թէոդորոս Ա. Ռշտունի

743. Գագիկի Թուղթը

Թղթոց Գիրքը, որ քաղկեդոնական խնդիրին շուրջը Հայոց բռնած ուղղութեան պաշտպանողական հաւաքածոն է, Վասպուրականի Գագիկ թագաւորէն գրուած նամակի մը պատգէնը կը պարունակէ, որուն մասին մեր պատմագիրներ բան մը գրած չունին, եւ թուղթն ալ իր մէջը անունի եւ թուականի ակնարկներ չունի, որ կարենայինք գրութեան ժամանակը, պարագաները, եւ գլխաւորապէս նպատակը գշդել։ Հաւաքածոն կազմողը, իբրեւ ուղղակի առ կայրն Յունաց Ռոմանոս գրուած կը ցուցնէ, իսկ բուն հասցէն ուղղուած է հայրապետի, որ է գլուխ եպիսկոպոսաց Նոր Հռոմայ, եւ պատրիարքի յընդհանուրս։ Կայսեր անուն չկայ. միայն մէջը ըսած է, թէ համարձակութիւն չունենալով առ ի գրել առ սուրբ եւ քրիստոսապսակեալ թագաւորն, հայրապետին կը գրէ, զընդունելութիւնն առ սուրբ հայրապետդ ապաստան ընելով։ Մենք կը կարծենք թէ այդ եիրը 930-էն առաջ գրուած չէ, քանի որ Յովհաննէս ըաթողիկոս այդպիսի պարագայ մը չի յիշեր. եւ ամենայն հաւանականութեամբ գրուած է այն միջոցին, երբ Հայազգի Գուրգէն կամ Գուրգուաս զօրավարներ, մինչեւ Տիգրիսի եզերքը հասան, եւ Գագիկի հետ ալ բանակցութեան մտնելով զայն յորդորեցին կայսեր հովանաւորութեան դիմել, եւ կրօնական մերձեցմամբ, գործը աւելի ամրացնել։ Աւելցնենք եւս որ 930-ին Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք եղաւ Թէոփիլակտոս, նոյնիսկ Ռոմանոս կայսեր որդին, ինչ որ լաւագոյն կը բացատրէ հայրապետին միջնորդութեան դիմելուն շարժառիթը։ Գագիկ կը յայտարարէ թէ ատեն մը Հայեր Յոյներու հետ էին, ոչ միայն սիրողաբար հարկս հականէաք կայսեր, այլ եւ դաւանութեամբ ալ համաձայն էինք, այլ եւ առ սուրբ հաւատոյն միաւորութիւն խոստովանութեան հաղորդս եւ հաւասարս գտանէալ (ԹՂԹ. 295)։ Այդ միաւորութիւնը հաստատուն մնացած է երեք ժողովներուն ատենները, այլ վասն չորրորդ ժողովոյն, ոչ զմիաձայնութիւն յանձին ունին վարդապետքս Հայոց։ Այդ տարաձայնութեան պատգառը իմանալու համար Գագիկ դիմած է Հայոց վարդապետներուն, եւ յառաջ կը բերէ անոնց ըսածները եւ ցուցուցած վկայութիւնները, որով չորրորդ ժողովը առջի երեքին հակառակ գտած են, ինչպէս նաեւ այն բացատրութիւններն ու վկայութիւնները, զորս անոնք կու տան` սրբասացութեան մէջ խաչեցար ալ երգելնուն մասին։ Այդ վկայութիւնները առջեւ բերելով Յոյներուն տալիք պատասխանը կը խնդրէ, ոչ փորձողականս կամ վիգողականս խօսքեր ըսած ըլլալ կ՚ուզէ, այլ միայն հետամուտ է հնարաւորել, ի բաց բառնալ զկրգիմն որ կայ ի միջի, զցանկն քակել եւ միջնորմն յատակել, եւ զերկոսինն հաստատել ի մի նոր մարդ։ Հարկաւ Գագիկի մտադրութիւնը քաղաքականէն կը սկսի, կրօնականը պիտի ըլլայ միջոց մը։ Ասով մէկտեղ նա երբեք յանձնառու չէ բացարձակապէս Յոյներուն հնազանդիլ, այլ երկու կողմերը փոխադարձ զիջողութեամբ մօտեցնել, եւ երկուքէն մի նոր մարդ կազմել։ Քանի որ այս էր Գագիկի նպատակը, ոչ Յոյները պատրաստ էին քայլ մը ետեւ առնել, եւ ոչ ալ Հայերը յօժարեցան քայլ մը առջեւ նետել, եւ Գագիկի թուղթը հետեւանք չունեցաւ (ՉԱՄ. Բ. 821), ինչ որ հարկաւ պատմութեանց մէջ չյիշուելուն ալ բուն պատգառն է։

« 742. Վասպուրականի Գործեր   |   744. Մահն ու Գերեզմանը »
© Gratun.org