Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եղիշէ Ա. Ռշտունի

745. Աղթամարայ Աթոռը

Թէոդորոս հանդարտ կացութեան մէջ վախճանեցաւ, եւ յաջորդութիւնն ալ հանդարտ կերպով կարգադրուեցաւ, դարձեալ Վասպուրականի մէջ, եւ Արծրունեաց թագաւորին հովանաւորութեամբ, որ էր Աշոտ Դերենիկը։ Ազգակցական ազդեցութիւն մըն ալ խառնուեցաւ գործը դիւրացնելու, վասնզի Եղիշէ էր եղբայր Թէոդորոսի (ԱՍՈ. 157, ՎԱՐ. 89), որով գրեթէ ժառանգական իրաւունքով կաթողիկոսական աթոռ բարձրացաւ։ Ինչափ ալ ազգակցական իրաւունքը ջնջուած էր Սահակ Պարթեւէ ետքը, բայց բոլորովին մոռցուած չ՚երեւիր. եւ այս միջոցներուն յաճախ կը յիշուին ազգակից կաթողիկոսներ, ինչպէս Յովհաննէս, որ Մաշտոցին ազգականն էր. եւ ուրիշներ ալ, որ առաջիկային պիտի տեսնենք։ Եղիշէի անունը բոլոր հիներէն Եղիսէ գրուած է, բայց մենք ախադասեցինք պահել նորերուն գործածած ուղղագրութիւնը, միայն տեղ մը Եղիա գրուած է (ՍԱՄ. 99), զոր հարկ է իբր գրչութեան սխալ նկատել։ Եղիշէ անունը մեծ տեղ մը կը գրաւէ Աղթամարի յիշատակներու մէջ, եւ կը նկատուի իրենցմէ իբրեւ Աղթամարի առաջին կաթողիկոս։ Կը գրեն թէ Եղիշէ մը, Գագիկ թագաւորի ազգական, Գէորգ Գառնեցի կաթողիկոսէ յատկապէս Աղթամարի համար կաթողիկոս ձեռնադրուած ըլլայ, եւ իբր թէ Վասպուրական եւ Աղձնիք եւ Տուրուբերան նահանգերէն մաս մը զատելով, Աղթամարի բաժանեալ կաթողիկոսութեան օրինաւոր սկզբնաւորութիւն մը տրուած ըլլայ։ Զարմանալի չէ որ Աղթամարի աթոռակալներ իրենց ծագումը ուզած ըլլան գեղազարդել եւ արդարացնել, սակայն մտածուած կերպը բոլորովին անկապակից է ստուգապատում յիշատակներու հետ։ Գէորգ Գառնեցին իր հաւատարիմ եւ ժամանակակից պատմիչն ունի, Յովհաննէս Պատմաբան կաթողիկոսը, որ բնաւ Գէորգի ասանկ տարօրինակ բան մը ըրած ըլլալը չի յիշեր, եւ ոչ ալ Գէորգի իմաստութեան կրնայ վերագրուիլ իր կաթողիկոսութենէն ուրիշի բաժին հանելու յետսամիտ գաղափարը։ Թող որ Գէորգի մահուան ատեն 897ին, ոչ Վասպուրականի թագաւորութիւն կար, եւ ոչ Գագիկ թագաւոր, ոչ Աղթամարի կաթողիկէն էր շինուած, եւ ոչ նոր կաթողիկոսութիւն ստեղծելու պահանջ կար։ Յովհաննէս ինքն ալ, որ Վասպուրականի Գագիկը կը գովէ, եւ վերջէն անոր մօտ գացած է, Աղթամարի մէջ իրմէ զատ ուրիշ կաթողիկոսի մը գտնուիլը չի գիտեր։ Աղթամարի կաթողիկոսութեա պաշտպաններ հոգ չեն ունեցած եւ ոչ իսկ ժամանակակից պատսմութիւնը ուսումնասիրել։ Իսկ Եղիշէի անունին Աղթամարի յիշատակներուն մէջ իբր աթոռին հիմնարկող նկատուիլը կ՚արդարանայ այնու, որ Եղիշէ Աղթամարի աթոռին մէջ մեռնող վերջին կաթողիկոսն է. իր յաջորդն Անանիա՝ Արծրունեաց թագաւորութիւնը թողուց, եւ Բագրատունեաց սահմանը անցաւ, եւ Արծրունիք չուզեցին իրենց աթոռական առաւելութենէն հրաժարիլ. եւ այն օրէն Աղթամարի հակաթոռութեան սերմերը նետուեցան։ Բնական էր ուրեմն, որ Եղիշէի անունը մեծ դեր խաղար այդ շարժումին մէջ։ Հետեւաբար պէտք է ըսել թէ Գէորգէ ձեռնադրուած Եղիշէն անգոյ անձնաւորութիւն է, թեպէտ Աղթամարցոց ենթադրութեանց հիմ եղող Եղիշէ մը, իրական է, եւ է նոյնինքն Անանիայի նախորդը, Ամենայն Հայոց հայրապետներէն Աղթամար նստող ու մեռնող երեք կաթողիկոսներուն վերջինը։

« 744. Մահն ու Գերեզմանը   |   746. Գործերն ու Մահը »
© Gratun.org