Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եղիշէ Ա. Ռշտունի

746. Գործերն ու Մահը

Եղիշէի կաթողիկոսութեան տեւողութիւնը տարբեր կերպով նշանակուած է, հինգ (ՎԱՐ. 89) կամ եօթը (ԱՍՈ. 157) տարի, տարբերութիւն մը, զոր դիւրին էմեկնել Ե եւ Է թուատառերու փոփոխութեամբ, առանց պէտք ունենալու դիմել վերջին երկու տարիները ամբաստանեալ եւ քաշուած վիճակի մէջ անցուցած ըլլալու ենթադրութեան, (ՉԱՄ. Բ. 827), որուն յիշատակը չենք գտներ մեր ձեռքը գտնուող պատմագիրներու մէջ։ Ժամանակագրական յարմարութիւններ նախադասելի կը ցուցնեն 5 տարի ընդունիլ Եղիշէի հայրապետութեան տեւողութիւնը, որ 941ին սկսելով կ՚աւարտի 946ին։ Ազգային կեանքն ալ յիշատակաց արժանի եղելութիւն մը ունեցած չէ։ Աբաս Բագրատունի եւ Աշոտ Դերենիկ կանոնաւորապէս եւ առանց մրցակցութեան վարած են իրենց իշխանութւինները, եւ տեղի չեն տուած դժպհի պատահարներու։ Դերենիկ թագաւորին եւ Ապլխարիպ զօրավարին մէջ ծագած հակառակութիւնը շուտով վերջացած է, զի Ապլխարիպ զղջալով զգացած է՝ իր մատնութեամբ Դերենիկին Ապլհաճ ոստիկանին ձեռքը իյնալուն տգեղութիւնը, եւ ինքն անոր ազատութւինը պատրաստած է, եւ նորէն իրարու հետ հաշտ ապրած են (ՈՒՌ. 39)։ Ամիրապետութեան կացութիւնն ալ փոփոխութիւն չէ կրած, զի 944ին, ինչպէս յիշեցինք (§ 740), Մութթաքի-Պիլլահ ամիրապետն ալ գահազուրկ եղաւ եւ կուցուցեցաւ, եւ իրեն տեղը անցաւ Ապուր-Քասմ, որ Մուսթաքֆի-Պիլլահ կոչուեցաւ, և 946ին ինքն ալ նոյն վախճանը ունեցաւ, գահազուրկ եղաւ եւ կուրցուեցաւ, եւ Ֆատըլ ամիրապետութեան կոչուեցաւ, Մօթի-Պիլլահ անունով։ Ասիկա բաւական ատեն գահին վրայ մնաց իշխանութիւն չվարելու պայմանով, քանի որ բոլոր իշխանութիւնը Էմիրիւլիւմէրաներու ձեռքը անցած էր։ Յունական կայսրութեան մէջ Ռոմանոս Լեկաբենոս 945ին գահազուրկ ըլլալով Պրոտի կղզիի վանքը փակուեցաւ՝ իր իսկ որդւոյն կողմէն, որ Կոստանդին Ը. անունով գահ բարձրացաւ, բայց միւս տարին ինքն ալ սպաննուեցաւ, եւ նորէն գահակալեց Կոստանդին Է. Պորփիւրոժէն։ Ինչ որ մեր պատմութեան հետ կապ ունի, Ռոմանոսի կրօնական նախանձայուզութիւնն է, որ Ասիոյ մէջ ունեցած յաջողութիւններէն խրոխտացած, սկսաւ կայսրութեան սահմանին մէջ եղող Հայերը քաղկեդոնականութեան ստիպել, մասնաւորապէս իր խստութիւնը եկեղեցականներու վրայ ծանրացնելով։ Այս պատճառաւ բազմութիւնք կրօնաւորաց հալածեալք ի Հոռոմոց աշխարհէն սակս ուղղափառութեան՝ պարտաւորուեցան գլխաւորապէս Արարատի հայկական թագաւորութեան սահմանները գաղթել (ՎԱՐ. 88), եւ Շիրակի եւ Սիւնիքի եւ ուրիշ շրջակայ գաւառներու մէջ վանքեր հիմնել կամ եղածները շէնցնել։ Որչափ ալ այդ եղելութիւնները Թէոդորոսի եւ Եղիշէի օրերէն սկսան, սակայն մենք անոնց մէկ քաղուածքը Անանիայի օրուան կը թողունք, որովհետեւ ոչ միայն հիմնարկութեանց ճիշդ թուականները չունինք, այլեւ անոր համար՝ որ Անանիա եղաւ անոնց աւելի զարկ տուողը, մինչ Թէոդորոս եւ Եղիշէ Աղթամարի կղզւոյն մէջ առանձնացած գործունեայ դեր չունեցան այդ հիմնարկութեանց մէջ։ Եղիշէի մահուան հանգամանքներն ու գերեզմանն ալ անյայտ կը մնան մեզի։

« 745. Աղթամարայ Աթոռը   |   747. Ընտրութիւն ու Ժամանակ »
© Gratun.org