Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ . Խաչիկ Ա . Արշարունի

776. Ընտրութիւն և Գամանակ

Պէտք չէր որ Արարատցիք նոր կաթողիկոսի ընտրութեան ձեռնարկէին ցորչափ օրինաւոր կաթողիկոսը Վասպուրականցոց ձեռքը գերի ինկած էր, որպէսզի զայն լքած ըլլալու կասկած չտան, անոր մահը ստուգուելէն ետք ալ՝ պէտք չէր յապաղել։ Ընտրելին ալ փնտռելու երկար աշխատանքի պէտք չկար, քանի որ յայտնի էր Արշարունեաց եպիսկոպոս Խաչիկի վայելած ազդեցութիւնը եւ փորձուած գործունէութիւնը։ Իրօք ալ Խաչիկ Ա. Արշարունի կաթողիկոսութեան բարձրացաւ, հրամանաւ թագաւորին որ Ողորմածն կոչիւր, եւ ժողովով ընտրելոց արանց եւ եպիսկոպոսաց սրբոց (ԿԻՐ. 49)։ Այստեղ ալ բոլորովին մտացածին կը դառնայ Ուռհայեցիին ըսելը, թէ Ստեփանոս ձեռնադրեաց յաթոռ իւր զերանելին զտէր Խաչիկ (ՈՒՌ. 47)։ Ընտրութեան թւական կը դնէ Անեցին Քրիստոսի 973 տարին (ՍԱՄ. 101), եւ Ասողիկ Հայոց 421 տարին (ԱՍՈ. 171), որ 972 Մարտ 28ին կը սկսի, եւ կատարելապէս իրարու կը համաձայնին, եթէ ըսենք թէ ընտրութիւնը կատարուեցաւ հայկական տարւոյն վերջին ամիսներուն մէջ, այսինքն է 973 տարւոյ սկիզբները, ծնունդէ զատիկ միջոցին։ Իսկ Ստեփանոսի եւ Վահանի մահերը հանդիպած կ՚ըլլան 972ին վերջերը։ Խաչիկի կաթողիկոսութեան տեւողութիւնը պատմագիրներուն մեծ մասէն համաձայնութեամբ 19 տարի նշանակուած է։ Կան ոմանք որ 21 տարի կու տան, զոր Անեցին ալ կը յիշէ, այլ կ՚ուղղէ, Տէր Խաչիկն ամս ԻԱ՝ բայց ԺԹ ստոյգն, ըսելով (ՍԱՄ. 101), եւ մենք շատ լաւ կը մեկնենք այդ տարբերութիւնը դիտել տալով, որ Ստեփանոսի Վասպուրական մեկնած օրէն (§ 774) Խաչիկ ինքն էր, որ կաթողիկոսարանի վարչութիւնը ձեռք առած էր իբր տեղակալ, եւ այդ միջոցն ալ գրեթէ երկամեայ մըն էր, որով իրօք Խաչիկ 19 տարի կաթողիկոս եղած, եւ 21 տարի կաթողիկոսութիւն վարած կ՚ըլլայ, եւ իր կաթողիկոսութեան վերջը կ՚իյնայ 992ին։ Իրեն ժամանակակիցներ եղած են Բագրատունեաց թագաւորական գահին վրայ Աշոտ Գ. Ողորմածը մինչեւ 977. անկէ ետքը որդին Սմբատ Բ. Տիեզերակալը մնացեալ միջոցին համար, որովհետեւ միայն Խաչիկի վերջին տարիներուն մէջ, 990ին, Գագիկ Ա. Շահանշահը յաջորդեց իր եղբօրը։ Արծրունեաց թագաւոր Աբուսահլին մահը ճշդել երկար ուսումնասիրութեանց պէտք ունի, պատմագիրներուն յառաջ բերած թուականներուն եւ գործողութիւններուն իրարու համաձայն չըլլալուն համար (§ 747), սակայն ամէն պարագայի մէջ պէտք է ընդունիլ թէ նա Վահանէ քիչ ետքը մեռած պիտի ըլլայ։ Իր մեռնելով երեք որդիքը հայրենի ժառանգութիւնը բաժնեցին, եւ մասնակի թագաւորութիւններ հաստատեցին, Աշոտ - Սահակ Տոսպ Վասպուրականի, Գագիկ - Խաչիկ Անձեւացեաց, եւ Սենեքերիմ - Յովհաննէս Ռշտունեաց, մինչեւ որ առջի երկուքին մեռնելովը՝ երրորդը նորէն բովանդակ Վասպուրականի վրայ տիրեց։ Միեւնոյն ատեն կը շարունակէր թագաւորել Կարսի մէջ Մուշեղ- որ եղբօրը մահուընէ ետքը, եղբօրորդւոյն դէմ ելաւ գլխաւոր թագաւորութիւնը ձեռք ձգելու նպատակով։ Միւս թագաւորութիւններն ալ շարունակեցին հիւսիսային Հայաստանի եւ Կովկասեան գաւառներուն մէջ, որոնց մանրամասնութիւնները մեզ աւելի չեն հետաքրքրեր։

« 775. Կրկին Մահերը   |   777. Ազգակցութիւն և Աթոռ »
© Gratun.org