Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ . Խաչիկ Ա . Արշարունի

778. Յունական Գործեր

Յունական կայսրութեան եւ Հայոց միջեւ յարաբերութիւններ պահ մը ընդհատեցան, որովհետեւ Հայ թագաւորութիւններ իրարու հետ զբաղած էին եւ Յոյներն ալ աւելի Միջագետքի եւ Ասորիքի կողմը կեդրոնացուցած էին Սարակինոսաց հետ ւոնեցած պատերազմին։ Կոստանդին Է. Պորփիւրոժէն, որ կրկին անգամ կայսերական գահը գրաւած էր 945ին (§ 746), մինչեւ 959 իշխանութիւնը պահեց, երբ իր իսկ որդին Ռոմանոս Բ. Կրտսերն, զինքն թունաւորեց, որ գահը գրաւէ։ Սա ինքզինքը զեղխութեանց տալուն՝ իր իսկ թագուհւոյն Թէոփանէի ձեռքով թունաւորուեցաւ 963ին, եւ այս անգամ Նիկեփորոս Բ. Փոկաս զօրավարը՝ կայսր հռչակուեցաւ Թէոփանէի հետ ամուսնանալով, բայց Թէոփանէ անկէ ալ ձանձրացաւ, եւ զայն սպաննել տուաւ, ու Յովհաննէս Ա. Չմշկիկ հայազգի զօրավարին հետ ամուսնանալով՝ զայն կայսերական գահ բարձրացուց 969ին։ Թէ Նիկեփորոս Փոկաս եւ թէ Յովհաննէս Չմշկիկ քաջ զօրավարներ էին, եւ նշանաւոր յաղթութիւններ ալ կատարած էին Սարակինոսաց վրայ դեռ գահ չբարձրացած, որոնց մանրամասնութիւնները մեզ չեն հետաքրքրեր. մինչեւ որ Չմշկիկ կայսր հռչակուելէ ետքը, 973ին, անձամբ արշաւանքի գլուխ անցաւ եւ Հայաստանի կողմերը եկաւ։ Չմշկիկ մեր պատմիչներէն սովորաբար Կիւռժան անունով կը յիշուի, Քիրիէ Եանի կամ Տէր Յովհաննէս յունական կոչումին աղաւաղութեամբ։ Իսկ իրեն ծննդավայր կը նշանակուի Խոզաթ գաւտոփ Հերապոլիս քաղաքը, որ այդ պատճառով Չմշկածագ անունը ստաած է։ Չմշկիկ մեծ յաջողութւիններ ունեցաւ իր պատերզամներուն մէջ, բոլոր Ասորիքը ու Միջագետքը գրաւեց, եւ Ատրպատականի ու Պաղտատի ալ սպառնալու հասաւ, իսկ ինչ որ մենք պիտի յիշենք՝ Հայոց կողմէ իրեն հետ սկսած յարաբերութիւններն են։ Տարոն գաւառի մէջ, Մուշի մօտ, Այծեաց բերդին առջեւ եղած ատեն, Աշոտի կողմէն իրեն կու գան Սմբատ Թոռնեցի իշխանը, եւ Ղեւոնդ կամ Լեւոն իմաստասէր վարդապետը, եւ այլ եպիսկոպոսք եւ վարդապետք իբրեւ խաղաղութեան դեսպաններ, եւ լուր կու տան թէ Աշոտ Բագրատունեաց, Փիլիպպէ Կապանի, Գուրգէն Աղուանից, Սենեքերիմ Վասպուրականի, եւ Գուրգէն Անձեւացեաց թագաւորները, պատրաստ են 80,000 զօրաց բանակով օգնել անոր։ Ուռհայեցին, որ այս պարագան կը պատմէ, կ՚աւելցնէ հոս, թէ մատուցանէին առաջի նորա զթուղթն Վահանայ Հայոց կաթողիկոսի (ՈՒՌ. 21)։ Արդէն առիթ ունեցանք դիտել տալու (§ 771), թէ Ուռհայեցիին ներկայացուցած Վահան կաթողիկոսը՝ իր ամէն պարագաներով տարբեր է ուրիշ պատմիչներուն միաձայնութեամբ պատկերացուցած Վահանէն, եւ 973ին, երբ Չմշկիկ Արեւելք անցաւ, արդէն Վահան մեռած եւ Խաչիկ կաթողիկոս եղած էր։ Չենք գիտեր թէ ինչպէս Ուռհայեցին կրցած էր մտացածին պատմութիւն մը կազմել Վահանի վրայ. արդեօք իրմէ առաջ պատմիչները տեսած չըլլալո՞ւն, թէ ոչ Ուռհայի լատին իշխաններուն ներքեւ ապրելով, քաղկեդոնականութեան դէմ եղած չերեւալու համար։ Արդ կամ բնաւ կաթողիկոսի գիր մը ներկայուած չէ Չմշկիկի, կամ թէ Խաչիկէ գրուած թուղթ մըն է ներկայուածը։ Արդէն անհնար էր որ Աշոտի պատգամաւորները կարենային Վահանի ալ գիրը տանիլ։ Ուղիղ չէ եւս Սենեքերիմի իբր Վասպուրականի թագաւոր յիշուիլը, զի այն ատեն Աշոտ-Սահակ ունէր այդ անունը (§ 776), եւ 14 տարի ալ թագաւորեց, գոնէ մինչեւ 985։ Ուռհայեցիին պատմելովը՝ Չմշկիկ գոհացաւ Աշոտէ իբրեւ տասն հազար զինուոր, եւ ապուրս եւ ռոճիկս ընդունելով եւ պատգամաւորները մեծ պարգեւօք ետ դարձուց։ Այդ մասին ալ որոշ բան մը ըսել չենք կրնար, բայց ինչ որ Ուռհայի չգրաւուելուն համար կը պատմուի (ՈՒՌ. 22), պատմական պարագաներ չի ներկայեր։ Չմշկիկէ Աշոտի գրուած երկար նամակի մը պատճէնը, որ ամբողջապէս յառաջ կը բերուի (ՈՒՌ. 23-33), վաւերականութեան կնիք չի կրեր, զի աւելի հրամանատարի մը իր վեհապետին մատուցած տեղեկագիրին ոճն ունի։ Ըստ այսմ երբեք պատմական ստուգւոթիւն չենք կրնար տալ Ղեւոնդ վարդապետին Կոստանդնուպոլիս երթալուն ալ, ուսկից նորէն ի նպաստ քաղկեդոնիկութեան փաստ մը քաղել կ՚ուզուի (ՉԱՄ. Բ. 847), մինչ եթէ աւելի մտադրութեամբ զննուին Ուռհայեցիին խօսքերը, պիտի տեսնուի, թէ սա կ՚ուզէ Հայոց դառնութիւնը բարձրացնել՝ երբոր կը գրէ, թէ խօսեցաւ վարդապետն Հայոց ընդ ամենայն իմաստասիրացն Հոռոմոց եւ անպարտելի երեւեցաւ ի մէջ վարդապետացն տանն Յունաց (ՈՒՌ. 34)։ Ուռհայեցիին պատմութեան վրայ դիտողութիւննիս վերջացնելու համար՝ աւելցնենք, թէ անոր գրածին համեմատ Չմշկիկ, իբր թէ զղջումի գալով, իր ձեռքով Ռոմանոս Բ. Կրտսերին Վասիլ եւ Կոստանդին զաւակները կը թագաւորեցնէ, եւ անոնց երկիրպագանէ ի վերայ երեսաց, ինքն ալ անապատ մը կը քաշուի, կրօնաւոր կ՚ըլլայ, եւ կամաւոր աղքատութեամբ կ՚ապրի մինչեւ իր մահը (ՈՒՌ. 36)։ Իսկ կայսերաց հարազատ պատմութեան համեմատ, Չմշկիկ իր արշաւանքէն դարձած ատեն Բիւթանիոյ մէջ հիւանդացաւ, վիճաըկ ծանրացաւ, եւ հազիւ Կոստանդնուպոլիս մտաւ, ու մեռաւ 970ին, եւ կասկածուեցաւ իսկ՝ թէ Վասիլ ներքինիէն թունաւորուած ըլլայ (ԼՊԱ. 510)։ Այդ կէտերը հարկ սեպեցինք առջեւ բերել, ցուցնելու թէ իրաւ հնար չէ Ուռհայեցիին հետեւիլ Վահանի նկատմամբ պատմածներուն մասին։

« 777. Ազգակցութիւն և Աթոռ   |   779. Աշոտ և Սմբատ »
© Gratun.org