Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ . Խաչիկ Ա . Արշարունի

784. Մելիտինէ Գրուածը

Բոլորովին տարբեր է Մելիտինոյ մետրապոլիտին գրուած նամակը, որ Կամրջաձորեցիին գրիչէն է ելած, եւ ստոյգ ալ աւելի իմաստասիրական եւ աւելի գիտական ոճով խմբագրուած է։ Նամակը ուղղուած է առ սիրելի եղբայր եւ պատուական գլուխ եպիսկոպոսաց տէր Թէոդորոս, մետրապոլիտ մայրաքաղաքիդ Մելիտինոյ (ԹՂԹ. 302)։ Առաջ կը քաղուի հասած նամակին իմաստը. Թէոդորոս՝ գաւազան երկաթի որ մանրէ զաշխարհս անուանուած է Հոռոմոց իշխանութիւնը, եւ կը հրաւիրէ, որ ինչպէս Թուրքք, Ալանք, ճեկք, Լախսուրաք եւ ուրիշ ազգեր, անոր ներքեւ նուաճուած եւ անոնց դաւանութիւնը ընդունած են (ԹՂԹ. 304), Հայերն ալ իրենց մոլորութենէն դառնան, Դէոսկորոսի չհետեւին եւ Քաղկեդոնի ժողովը ընդունին. եւ ասոր վրայ բնութեանց բաժանման կամ երկուութեան վրայ պատճառաբանութիւններ կ՚աւելցնէ։ Նոյնիսկ կաթողիկոսին ուղղակի յորդոր կը կարդայ մետրապոլիտը, թէ ի բաց կաց ի Հայաստանեայց գրոց եւ ի ձայնից, ապաշխարութեամբ եւ զղջմամբ գրեա առ կայսր եւ պատրիարքն ի թագաւորեալ քաղաքն, եւ միացի՛ր ի սուրբ հաւատս եւ կեցցես (ԹՂԹ. 305)։ Խաչիկ նախ կ՚ազդարարէ, թէ Թէոդորոսի հրաւէրը ուշ մնացած է, վասն զի իրենք կանուխէն ուղղութեան հրաւիրուած են Լուսաւորիչով, երեք ժողովներով եւ հին հայրապետներով, որոնցմէ 27 հատին անունները կու տայ, եւ կը յաւելու. նախ ասա՛ օտար զսոսա զամենեսեան, եւ ետքէն մեզ մեղադրէ (ԹՂԹ. 307)։ Կը յիշէ թէ 500 տարի է՝ որ բաժանումը տեղի ունեցած է, եւ Հայեր իրենց ւողղութիւնը միշտ պաշտպանած են, եւ անկէ հեռանալու մտադիր չեն։ Յետոյ կ՚անցնի մի առ մի յառաջ բերել Թէոդորոսի պատճառաբանութիւնները. եւ մանրազնին գիտական դիտողութիւններով ամէնքն ալ կը հերքէ, նոյնիսկ իմաստասիրական սկզբունքներով։ Քաղկեդոնականներուն՝ երկու բնութիւն, եւ անձն եւ դէմ մի՝ բանաձեւին ալ տկար կողմերը ցոյց կու տայ (ԹՂԹ. 311)։ Եւտիքէսի վարդապետութիւնը կը մերժէ, եւ Դէոսկորոսի ալ հետեւողութիւնը չ՚ընդունիր, եթէ օտար ինչ խորհի, կ՚ըսէ, մեզ չէ ինչ փոյթ, վասնզի քո է (ԹՂԹ. 308)։ Թէպէտ կ՚ըսէ Հայեր միշտ հալածեալք յամենայն ազգաց եղան, այլ ոչ երբեք լքեալք ի հաւատս (ԹՂԹ. 306), եւ եթէ նուազ եւ փոքունք, աղքատք եւ տգէտք արհեստից եւ մակացութեանց ըլլան, եւ ոչ հմուտ եւ տեղեակ պղատոնական պերճաբանութեամբ բարձրայունակ վարժից, բաւական է որ գիտեն զվարդապետութիւնս առաքելոցն եւ մարգարէից՝ հանդերձ կենսաբեր աւետարանսն (ԹՂԹ. 305)։ Հայոց դաւանութեան ձայնակից եւ կ՚ըսէ Աղուանք, Լփնիք, Կասպք, Կիղբք, Ասորիք, Եգիպտացիք, Եթովպացիք, Արաբացիք, եւ Հնդիկք (ԹՂԹ. 322), ինչպէս սկսաւ, նյնպէս միշտ գիտական հանդարտութեամբ կը վերջացնէ. Դու եղբայր սիրելի եւ պատուական, զբարեկամութիւն սիրոյ խաղաղութեան, եւ զգութ եղբայրական խնամոց կալցես ընդ մեզ, որպէս մեք ընդ քեզ, եւ այլ ինչ աւելի ի մէնջ մի պահանջէր (ԹՂԹ. 32)։ Այդ նամակի ալ արդիւնքը յայտնի չէ, որովհետեւ հաւատալի բան չէ Ուռհայեցիին ըսածը, թէ եղեւ հաճելի թուղթն այն լսողաց, եւս առաւել մեծարեալ եղեւ առաջի Թէոդորոսի պատրիարքին (ՈՌ. 47)։ Չամչեան կը գրէ թէ կանուխէն Վահան միաբանութիւն հաստատուած ըլլայ Քաղկեդոնականաց հետ ի ձեռն Թէոդորոսի մետրապոլիտին Մելիտինոյ (ՉԱՄ. Բ. 840), զոր մենք տեղ մը յիշուած չգտանք։ Եթէ ասանկ բան մը եղած ըլլար, հարկաւ Թէոդորոս Խաչիկի պիտի յիշեցնէր, եւ Խաչիկ բացատրութիւն մը տուած պիտի ըլլար, մինչ համարձակ կը գրէ թէ 500 տարիէ ասդին, որ բաժանումը տեղի ունեցած է, շատեր աշխատեցան, այլ ոչ կարացին զմիանգամ քակեալն վերստին շինել (ԹՂԹ. 322)։ Ինչպէս կը տեսնուի բոլորովին տարբեր են Խաչիկի երկու թուղթերուն ոճերը. եւ կ՚երեւի թէ տարբեր էին երկու մետրապոլիտներուն ալ գործերը։ Մելիտինեցին աւելի գիտնականօրէն կ՚աշխատէր ազդեցութիւն գործել, մինչ Սեբաստացին յայտնի բռնութեանց դիմած էր (§ 782

« 783. Սեբաստիա Գրուածը   |   785. Գաղթականաց Եպիսկոպոսներ »
© Gratun.org