Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ . Խաչիկ Ա . Արշարունի

788. Սմբատի Գործերը

Այդ միջոցին շատ պատերազմական եւ քաղաքական դէպքեր տեղի ունեցան որոնք մեր նպատակէն դուրս կը մնան եկեղեցական գործերու հետ յարակցութիւն չունենալուն համար։ Գլխաւորն է Վարդ Սկլարոսի կամ Սկլերոսի՝ Վասիլ կայսերէ ապստամբիլը, նոյնիսկ Հայերուն եւ Սարակինոսներուն օգնութեամբ, որուն դէմ ղրկուեցաւ Վարդ Փոկաս զօրավարը, որ վերջէն ինքն ալ ապստամբեցաւ։ Դաւիթ Տայոց կիւրապաղատ, Վասիլի կողմը աշխատելուն համար, իշխանութիւնը ընդարձակեց եւ թագաւոր անուանուեցաւ։ Բազմաթիւ հայագունդ բանակներ Եւրոպիոյ կողմը տարուեցան Բուլղարներուն դէմ պատերազմելու համար, բայց մէջքերնէն անոնց կողմը անցնողներ ալ եղան, ինչպէս Կոմսաձագ Դերջանցի եղբայրները, Սամուէլ եւ Մանուէլ, որոնց առաջինը թագաւոր ալ եղաւ ինչպէս յիշեցինք, (§ 783)։ Ատրպատականի կողմէն ալ Աբլհաճ Ռովվայ ոստիկանը նոր յարձակում բացաւ Սմբատի դէմ, որ հազիւ կրցաւ վտանգէն ազատիլ ուղղարկեալ զհարկսն մեծամեծ ընծայիւք (ԱՍՈ. 186)։ Աբլհաճ Ռովդայ ոստիկանը Վասպուրականի դէմ ալ յարձակեցաւ Հեր գաւառի ամիրայէն գրգռուած (ԱՍՈ. 187), բայց ոստիկանին յանկարծական մահուամբը վտանգը փարատեցաւ։ Այս առիթէն օգտուեցաւ Գողթան ամիրայ Ապուտլուփը եւ նորէն գրաւեց իր գաւառն ու Դուինը, եւ Սմբատի հետ ալ հաշտութիւն կնքեց։ Այդ ամէն պարագաներու մէջ Խաչիկ կաթողիկոսի դերն եղած է հաշտութեան միջնորդ ըլլալ, զի եւ Ապուտլուփի հետ դաշինքն ալ միջնորդութեամբ տեսան Խաչկայ կատարուած է (ԱՍՈ. 188)։ Իսկ Սմբատ թագաւոր, որ մեծամեծ գովութեամբ եւ ընտիր ուղղութեամբ իշխանութեան սկսած էր, երթալով ճամբան փոխեց, որովհետեւ յաջողութիւններէն հպարտացած, անօրինացաւ նա եւ բարձրացաւ սիրտ նորա (ԱՍՈ. 245)։ Թագաւորութեան սկիզբը իր եղբայրներուն Գագիկի եւ Գուրգէնի իշխանութեան բաժիններ նշանակած էր, Տաշիր եւ Գուգարք գաւառներուն կողմերը. բայց ետքէն վասն կարծեաց ինչ դրժանաց՝ Գագիկի հետ գժտեցաւ, որ պարտաւորուեցաւ հալածական ըլլալ, այսինքն է գործէ քաշուիլ եւ առանձնանալ (ՎԱՐ. 90)։ Ասկէ զատ պատմիչը երիս չարս դժուարինս առ ի ասել կը վերագրէ Սմբատի (ԱՍՈ. 245), որոնց մէկն է Ապուտլուփի հետ հաստատած դաշինքին դրժելը, եւ անոր թշնամի Սալար ամիրային Հայ գունդեր օգնութեան ղրկելը, մինչ Ապուտլուփ ըստ հեթանոսական դենին յարգած էր միշտ հաշտութեան դաշինքը, զոր Սմբատ քրիստոսական օրինօք ոչ պահեաց։ Միւս չարը, սարսափելի եւս, իր քրոջ աղջիկը խառնակութեամբ առնելն է, զոր անդէն եհար Աստուած զկինն եւ սատակեաց, որուն ետեւէն Սմբատ ալ բորբոքմամբ տապոյ բոցակէզ ցաւոց մեռաւ անդէն (ԱՍՈ. 246)։ Այդ միջոցին, չենք գիտեր ինչպէս, թագաւորին համբարանոցին խոտի եւ որաներու դէզերը կրակի կը տրուին Անիի մօտ։ Նոյն օր եկեղեցւոյ մէջ գտնուողներէն մէկ մը՝ յանկարծ բուրվառին մէջէն զբով կրակին վերցնելով, կը սկսի պոռալ՝ երթամ այրել զհամբարանոցս թագաւորին։ Այսչափը բաւական կ՚ըլլար որ Սմբատ առանց քննութեան կը հրամայէ մարդուն աչուըները փորել, եւ եղէգի ու ճիւղերու փաթթելով այրել. մինչ խեղճը պարզապէս ցնորեալ ի խելաց մաղասկաթ մըն էր։ Մարդուն մարմինը այրելէն ետքը բացօթեայ կը նետեն, զոր քաղաք եկած ատեննին՝ անապատաւոր կրօնաւորաց ոմանց տեսնելով խիղճ կ՚ընեն, եւ կը թաղեն ըստ քրիստոնէից օրին։ Բայց Սմբատ մարդ կը ղրկէ, եւ նորէն գերեզմանէն հանել կու տայ։ Երեկոյին նոյն կրօնաւորներ, քաղաքէն ելած ատեննին կը տեսնեն խեղճին դիակը գէշ շանց եղեալ,եւ ցաւելով կ՚անիծեն Սմբատը, այսպէս եւ նորա ոսկերանց ելանել ի գերեզմանէն, եւ պատմիչը կը յարէ, որ եւ կատարեցաւ իսկ (ԱՍՈ. 245)։ Սմբատ մեռաւ 438ին (ԱՍՈ. 246) եւ ոչ 428ին, որ յայտնի սխալ է, վասն զի քիչ առաջ նոյն պատմիչը 425ին գրած էր Սմբատի թագաւորելը (ՎԱՐ. 90)։ Իսկ Հայոց թուականը պէտք է համեմատել 990ին սկիզբները, հայկական տարւոյն վերջերը, որ սկսած էր Մարտ 24ին, եւ այս՝ պատմութեան ալ յարմար կու գայ, վասն զի հարկաւ 989 աշունին էր հանդիպած որաներուն կրակի տրուիլը։ Սմբատի յաջորդեց եղբայրը Գագիկ, հալածական կեանքէն դառնալով։ Յանկարծ կին մը դղրդէր զքաղաքն ամենայն պատմելով, թէ երազ տեսած էր որ Սմբատ մեռած չէ, այլ թմրական դեղօք դնի ի գերեզմանի։ Գագիկ ստիպուեցաւ եղբօրը գերեզմանը բանալ տալ եւ ամենայն քաղաքին եւ զօրացն ցուցնել, եթէ ահա մեռեալ է։ Եւ այսպէս կատարուեցաւ կրօնաւորներու անէծքը. եւ որ աւելին է, գերեզմանը բացողը եղաւ նոյն մարդը, որ զդի այրեցեալ մեռելոյն եհան (ԱՍՈ. 247)։

« 787. Կարսի Աբասը   |   789. Խաչիկի Մահը »
© Gratun.org