Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ . Խաչիկ Ա . Արշարունի

796. Կամսարական Սերունդ

Երբոր նզս կողմէ բոլորովին կը փակուի Պահլաունիներու լուսաւորչազարդ ըլլալը, պէտք է ուրիշ հիմ մը գտնել։ Այդ մասին մեր կարծիքն եղած է անոնց սերունդը կապել Կամսարականներուն հետ (05. ԼՈՒ. Զ. 93), եւ ուրախ ենք տեսնելով, որ Կոստանեանց ալ, Մագիստրոսի ներհուն ուսումնասիրողը, այդ եզրակացութեան կը համաձայնի (ՄԱԳ. ԺԴ)։ Պահլաւունիք Հայոց հին նախարարութիւններուն կարգին երբեք յիշուած չեն, այլ կը ճանչցուին իբր Պարթեւներուն բնաշխարհը եղող Բահլ գաւառի (ԽՈՐ. 164) տիրապետողներ, որոնք յետոյ երեք ճիւղի բաժնուեցան, Կարէնի Պահլաւ, Սուրէնի Պահլաւ, եւ Ասպահապետի Պահլաւ՝ անուններով (ԽՈՐ. 103)։ Առջի երկու ճիւղերէն մէկ մէկ անձ Հայաստան փոխադրուած են զանազան առիթներով։ Սուրէնեան Պահլաւներէն է Անակ (ԽՈՐ. 154), որ Խոսրովը դաւաճանելու կու գայ, եւ որուն զաւակն է Գրիգոր Լուսբաւորիչ։ Այս ցեղը աւելի քան նախարարական, քահանայապետական տուն ճանչցուեցաւ, եւ մինչեւ Սահակ Պարթեւ շարունակեց, եւ անով սպառեցաւ, ինչպէս յիշեցինք (§ 796)։ Կարէնեան Պահլաւներուն ցեղը Արտաշիր Սասանեանէ կոտորուած ատեն, Պերոզամատ տղան Քուշանաց երկիրը ապաստանեցաւ (ԽՈՐ. 153)։ Ասոր որդին Կամսար Հայաստան փախաւ եւ քրիստոնէութիւն ընդունեցաւ. բայց վաղամեռիկ ըլլալուն, անոր որդին Արշաւիր նախարարական տան մը գլուխ ճանչցուեցաւ, եւ Երասխաձորը իբր բնակավայր ընդունեցաւ, եւ նախարարութիւնն ալ ու գաւառն ալ Արշաւիրի անունէն Արշարունիք կոչուեցան (ԽՈՐ. 177), իբր Արշարունիք, բայց նոյն ատեն Արշաւիրի հրենական անունէն առնելով Կամսարական կոչումն ալ ստացան (ԽՈՐ. 173)։ Անկէ ետքը պատմութեան մէջ շարունակած է Կամսարականներու կամ Արշարունիներու յիշատակութիւնը, եւ նշանաւորագոյններէն մէկն է. իշխանն Արշարունեաց Արշաւիր Կամսարականն որ էր եւ փեսայ զօրավարին Հայոց սրբոյն Վարդանայ տեառնն Մամիկոնէից, ունելով զդուստր նորա ի կնութեան (ՓԱՐ. 65)։ Այս կերպով Արշաւիրի կինը կ՚ըլլայ Ս. Սահակի թոռնորդին, եւ Կարէնեան Պահլաւները խառնուած կ՚ըլլան Լուսաւորչի սերունդին, անոր իգական ճիւղին մնացորդներէն մէկուն հետ զուգակցելով։ Ահա Կամսարականներուն՝ Լուսաւորչի սերունդ կարծուելուն փաստը։ Կամսարականներու նշանաւորներէն մին ալ եղաւ Ներսէհ կիւրապազատ, եօթներորդ դարուն վերջերը (§ 512), ուսկից ետքը հետզհետէ կը նուազի Արշարունի կամ Կամսարական ցեղին դիրքը, մինչեւ որ Աշոտ Բագրատունի, Մսակեր մականուանեալ, որ իններորդ դարուն սկիզբները սպարապետ էր (§ 634), գանձագին արար զգաւառն Արշարունեաց յազգէն Կամսարականաց (ԱՍՈ. 108), եւ անկէ ետքը նոյն նախարարութեան անունն ալ կարծես թէ դադրեցաւ։ Եթէ նախարարական տունը իր կարեւորութիւնը կորսնցուցած չըլլար, իր երկիրը դրամով ծախելու չէր զիջաներ, բայց ասով ցեղը ջնջնուած չէր, որովհետեւ վաճառողներ եւ գինը գանձողներ կային մէջտեղ։ Կամսարական-Արշարունիներ երբ իրենց բնիկ գաւառը, նախկին Երասխաձորը կը թողուն, կ՚անցնին հաստատուիլ Արարատայ Վարաժնունիք համանուն գաւառին հետ, եւ որուն գլխաւոր քաղաքն է Բջնի, եւ ահա այստեղէն է որ երեւան կու գան Պահլաւունիները, իբրեւ գաւառին տէր. ինչ որ ակներեւ կը ցուցնէ հին Կամսարական-Արշարունիներուն՝ եւ նոր կամ Երկրորդ Պահլաւունիներուն նոյնութիւնը։

« 795. Երկրորդ Պահլաւունիք   |   797. Պահլաւունեաց Նախնիքը »
© Gratun.org