Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ . Խաչիկ Ա . Արշարունի

797. Պահլաւունեաց Նախնիքը

Ժամանակագրական հաշիւն ալ կու գայ հաստատել այդ եզրակացութիւնը։ Հայոց 435=986ին է որ Վահրամ Պահլաւունի Մարմաշէնը կը հիմնարկէ, երբ արդէն սպարապետ էր, եւ հնար չէ 40 տարեկանէ պակաս ենթադրել զինքն այդ թուականին։ Արդ Վահրամին հայրն է Գրիգոր Պահլաւունի, մեծ հայրն է Ապուզամիր, եւ մեծ պապն է Արտակ, որոնց իւրաքանչիւրին 20-25ական տարի սերնդեան միջոց նշանակելով՝ դարի մը միջոց կ՚ունենանք դէպ ետեւ, իբր Պահլաւունեաց նախահօր թուական, մինչ շուրջ 820ին էր որ Երասխաձորէ այս կողմ անցեր էին հին Կամսարական-Արշակունիները, եւ Կամսարական մը եղած կ՚ըլլայ նոյնինքն Արտակ՝ գաւառին նոր տանուտէրը, եւ Պահլաւունեաց նախահայրը։ Ինչ որ մենք բաղդատական պատճառաբանութիւններով կը քաղենք, յայտնի կերպով կը հաստատէ նոյն իննք Պահլաւունին Մագիստրոս, երբ Կամսարականն Արտակայ կոչմամբ կը յատկանշէ իւր նախահայրը (ՄԱԳ. 40), եւ Կամսարական մը եղած կ՚ընդունի Պահլաւունիներուն առաջինը։ Երկու ցեղերուն նոյնութեան վկայ մըն ալ Անաստաս վարդապետն է, որ գնացեալ յԵրուսաղէմ եւ ականատես եղեալ, տեղեկագիր մը գրած է վասն վանօրէից Հայոց որ յԵրուսաղէմ (ԱՆԱ. 13), ի խնդրոյ իշխանին Համազասպայ Կամսարականի Պահլաւունոյ (ԱՆԱ. 11)։ Անաստասը յարմար է նոյնացնել՝ Կիրակոսի յիշած ընտրեալ վարդապետներէն համանուն Անաստասի հետ(ԿԻՐ. 40), որ ժամանակակից կը ցուցուի Ստեփանոս Սիւնեցիին, որ ապրեցաւ ութերորդ դարուն առաջին կէսին մէջ, Կամսարականներուն իրենց գաւառը Բագրատունիներուն վաճառելէն առաջ։ Ասկէ կրնանք հետեւցնել, թէ Կամսարականներ Վարաժնունեաց գաւառը չանցած, եւ Արտակէն ալ առաջ Պահլաւունի կոչումը իրենց սեփականել սկսած էին։ Համազասպը, որ Անաստասէ կը յիշուի, Երասխաձորի մէջ բնակող Կամսարականներուն՝ եթէ վերջինը չէ, վերջիններէն մէկը եղած կ՚ըլլայ։ Ամէն առթի մէջ Պահլաւունիներուն Կամսարական սերունդ եղած ըլլալը անկասկած կը դառնայ, եւ երբեմն պայծառ ու նշանաւոր եղած ազգատոհմը, թէեւ թաքուն իմն ամփոփեալ, յռամիկ ազանց միջի ծածկեալ (ՉԱՓ. 540), կրկին հրապարակի վրայ կը սկսի փայլիլ, տասներորդ դարուն կէսէն ետքը։ Արտակ եւ Ապուզամիր լոկ անուններ են մեզի համար, որոնց վրայ Մագիստրոս ալ բան մը չի պատմեր, թէպէտեւ գովութեամբ եւ օրհնութեամբ կը յիշէ անոնց անունները։ Իսկ առաջին անգամ արդիւնքներով պայծառանալ սկսող Պահլաւունին՝ Գրիգոր Համզէն է, աստուածապաշտ, առաքինի, ողորմած, եկեղեցաշէն եւ վանաշէն անձ մը, որ քառասնամեայ կը վախճանի այրի թողլով երեսնամեայ Շուշիկ կամ Շուշանը, եւ որբ զաւակներ, Վասակ, Վահրամ, Տիգրան եւ Գրիգոր, եւ Սեդա աղջիկ մը։ Իսկ Ապլղարիպ անունով յիշուած որդին պէտք է Տիգրանի հետ նոյնացնել (ՄԱԳ. ԺԳ. ), որովհետեւ չորսէ աւելի եղբայրներ չեն յիշուիր (ՇԱԿ. 148)։ Իսկ Գրիգորի վրայ՝ իր հօրը միեւնոյն Գրիգոր Համզէ անուններուն կրկնուիլը, կասկած կը զարթուցանէ թէ հօրը մահուընէ ետքը ծնած տղայ մը պիտի ըլլայ։ Վերջինները՝ Գրիգոր եւ Սեդա վաղամեռիկ ալ եղած պիտի ըլլան, որովհետեւ միայն առաջին երեքը կը յիշատակուին պատմութեանց մէջ։ Սակայն Պահլաւունիներուն գործերը պատմութեանս կարգին կը թողունք պատշաճ պարագաներուն յիշատակել։

« 796. Կամսարական Սերունդ   |   798. Ընտրութեան Պարագաներ »
© Gratun.org