Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սարգիս Ա. Սեւանցի

801. Շրջակայ Պետութիւններ

Հայաստանի հիւսիսային գաւառներուն եւ անոնցմէ անդին եղող երկիրներուն իշխանութիւնն ալ Բագրատունիներու զանազան ճիւղերուն անցած էին, սակայն անոնք այլեւս տեղերուն բնիկը դարձած եւ դաւանութեամբ ալ համաձայնած էին։ Ասոնց մէջ առաջին տեղը կը գրաւէր Տայոց թագաւոր Դաւիթ կիւրապաղատը (§ 788), որ յառաջացեալ տարիքովը եւ նշանաւոր գործերովը գերակայ դիրքի մը տիրացած էր։ Վրաց թագաւոր էր Բագարատ, որ այդ միջոցներուն մեռաւ, եւ իրեն յաջորդեց որդին Գուրգէն (ԱՍՈ. 261)։ Ափխազաց թագաւորութիւնն ալ Թեւտասի մերժուելէն ետքը տրուեցաւ Սմբատի, որ սոյն Գուրգէնի որդին եւ Բագարատի թոռն էր (ԱՍՈ. 243)։ Սմբատ ուրիշներէն Բագարատ կոչուած է (ՉԱՄ. Բ. 870), եւ պահ մը իր պապին դէմ ալ քալեց, իր հօրը Գուրգէնին, մեծ հօրը երկրորդ կնոջ կողմէն նեղուելուն համար, բայց դրացիներու միջամտութեամբ խաղաղութիւն հաստատուեցաւ (ԱՍՈ. 244)։ Աղուանիցթագաւորութիւնն ալ կը շարունակէր, Փառիսոսոյ թագաւորութիւն մըն ալ կար (ԱՍՈ. 275), որոնց իշխողներ նոյնպէս Բագրատունի սերունդներ էին։ Ասոնց հետ՝ Հայաստանի մէջ տիրապետող Տաճիկ ամիրաներ ալ տակաւին կը շարունակէին իշխել, Գլխաւորապէս Գանձակի եւ Դուինի եւ Մանազկերտի եւ Նախիջեւանի կողմերը, Յոյներ ալ իրենց իշխանութեան ներքեւ կը պահէին Բարձր Հայոց եւ Չորրորդ Հայոց եւ Տուրուբերանի՝ թէ ոչ բովանդակը, գոնէ մեծագոյն մասը, եւ պատերազմներ ու նիզակակցութիւններ փոփոխակի կը շարոնակէին ասոնց նմենուն մէջ, որոնց մանրամասնութիւնները մեր նպատակէն դուրս կը մնան։ Մենք միշտ ուզած ենք քաղաքական կացութիւնն ալ բացատրել համառօտիւ, համոզուած ըլլալով թէ առանց անոր անհնար է ազգային եկեղեցւոյ գործերուն ընթացքը լաւ ըմբռնել։Բաց աստի մեր նիւթին հետ յարաբերութիւն ոնեցող կէտ պէտք է նկատել, ժամանակին տիրապետող ամուր համոզումը՝ կրօնական սկզբունքներուն մասին։ Պատմիչը Դեմետր մարզպանին պարտութիւնը պատմած ատեն, որ քաղկեդոնիկ կրկնամկրտութիւն ընդունած էր (§ 800), կը յաւելու. Եւ ծանեաւ Դեմետր թէ որք հեռանան ի Տեառնէ, կորնչին, սատակին եւ իսպառ մաշին (ԱՍՈ. 249)։ Դաւիթ կիւրապաղատի կողմէն ղրկուած Վրացի բանակին՝ Խլաթայ պատերազմին մէջ Տաճիկներէ յաղթուելնին պատմած ատենն ալ դիտել կու տայ, թէ Վրացիք՝ Հայոց եկեղեցին գոմս եւ իջեւանս արարին, եւ երբ Տաճիկներէն յանդիմանուեցան, եթէ զսրբութիւն քրիստոնէից այդպէս առնէք եւ դուք քրիստոնեայքդ, Վրացիներ յանդգնեցան պատասխանել, թէ մեք զՀայ եկեղեցին եւ զձեր մզկիթն միապէս ընդունիմք։ Եւ կը յաւելու, թէ այս եղաւ պատճառը որ շարժեցաւ ցասումն Աստուծոյ ի վերայ նոցա, որ նոյնիսկ 447 տարւոյ Զատկին օրը, 998 Ապրիլ 17ին Վրացիք հարուածս սաստկագոյնս կը կրէին, եւ փախստական լինէին նոյն գիշերը (ԱՍՈ. 260)։ Դրացի տէրութեանց մէջ վեհապետներու փոփոխութւիններ չունինք Սարգիսի ատեն։ Յունաց կայսերական գահուն վրայ կը գտնուէր միշտ Վասիլ Բ. իր եղբօր Կոստանդին Թ. ի գահակցութեամբ (§ 778), եւ բաւական գործունեայ իշխանութիւն կը վարէր ամբողջ կէս դար տեւողութեամբ։ Իսկ ամիրապետական իշխանութիւնը լոկ անուանական բան մը դարձած էր, եւ ամէն կողմ ամիրաներ ազատաբար կ՚իշխէին, եւ նոյնիսկ մայրաքաղաքին մէջ էմիրիւլիւմէրաներն էին իշխողները (§ 747)։ Մըթի-Պիլլահ, 28 տարի ամիրապետի անունը կրելէն ետքը, անդամալուծութեան պատճառաւ բռնադատուեցաւ հրաժարիլ 974ին, եւ իրեն տեղ անցաւ որդին Ապտիւլ-Քէրիմ-Ապուպէքիր,Թաի-Լիլլահ կամ Տահէր-Պիլլահ անունով. ինքն ալ էմիրիւլիւմէրայութիւնը ձեռք անցնող Պուիտեան իշխաններուն խաղալիք եղած, որոնց գլխաւորը Ատատ, Շահնշահ անունն ալ սկսաւ գործածել, իսկ անոր կրտսեր որդին Պոհաւէտ-Տէվլէ, ամիրապետը ամբաստանեց իբրեւ թէ գումարներ իւրացուցած ըլլայ, ձեռբակալեց, խոշտանգեց եւ հրաժարելու ստիպեց 991ին, եւ տեղը նշանակեց Մօքթատըր-Պիլլահի թոռներէն մէկը Քատէր-Պիլլահ անունով, որ 41 տարի մնաց անուանական իշխանութեան մէջ։ Այդ տեսակ կացութեան հանդէպ դիւրաւ կը բացատրուի, թէ ինչպէս Հայ իշխաններ կրնային ազատ կերպով իրենց երկիրները կառավարել, թէպէտեւ պաշտօնապէս հարկատու իշխանի դիրքն ունէին, եւ դրացի ամիրաներուն հետ երբեմն կը պատերազմէին եւ երբեմն կը զիջանէին, իրենց զինուորական ոյժերուն համեմատ։

« 800. Հայ Թագաւորներ   |   802. Անիի Շինութիւններ »
© Gratun.org