Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սարգիս Ա. Սեւանցի

806. Բազմաղբիւրի Խաչը

Թոնդրակեցւոց մէկ խումբն ալ Մանանաղի գաւառը կը մնար, Կաշէ եւ Աղիւս կոչուած գիւղերը, ուր գլխաւորնին էր Կունծիկ աբեղայ մը, որ բնակէր մօտ ի բերդաքաղաքն որ կոչէր Շիրի, զինքն յԱղուանից ազգէն կը հռչակէր։ Կունծիկ իրեն պաշտպան ունէր Հրանոյշ անուն ազնուազգի տիկին մը, որ գրաւած էր իր տոհմակիցներէն Ախնի եւ Կամար անունով երկու քոյր կիներ ալ, եւ ասոնք ալ կրցած էին որսալ իրենց Վրվէռ եղբայրը, գաւառին իշխաններէն, որ առաջ բարեպաշտ եւ եկեղեցասէր մէկն էր, եւ մինչեւ իսւ կրօնաստան այսինքն վանք մըն ալ շինած էր Անդրէաս վարդապետի մը առաջնորդութեան ներքեւ։ Իշխանին եւ իշխանուհիներուն պաշտպանութիւններէն զօրացած, Կաշեցի աղանդաւրներ այնչափ յանդգնեցան, որ զատիկը անցնելէն ետքը, իբրեւ տնօրինական տօնախմբութեանց անարգանք Պենտեկոստէի, այսինքն Յինունքին սկիզբները, յաւուր որ Նոր կիւրակէն կոչի գիշերանց եկան Բազմաղբիւր գիւղը, ուր նշանաւոր խաչ մը կար կանգնած եւ ժողովուրդին յատուկ բարեպաշտութեան առարկայ էր, եւ մրճով հարեալ զթագ աստուածընկալ նշանին՝ մանրեալ յրկիր կործանեցին։ Բազմաղբիւրի խաչը այնչափ նշանաւոր էր, որ գիւղին անունն ալ անկէ առնուելով Խաչ կը կոչուէր (ԼԱՍ. 120) եւ մինչեւ ցայսօր ալ Խաչքէօյ կը կոչուի Դերջանի մէջ։ Առտուն կանուխ ժամերգութեան գացող քահանան եղելութիւնը կը տեսնէ, գոյժը կը տարածէ, գիւղը կը ցնցուի, ողբ ու աղաղակ կը տիրէ, եւ ձիւնին վրայ եղած հետքերը Կաշեցիներուն գործն եղած ըլլալը կը հաստատեն։ Ձիւնի յիշատակութիւնը զատիկը կանուխ եղած տաի մը կ՚ենթադրէ, եւ կը յարմարի 1011 թուականին, որ տարին Զատիկ Մարտ 25ին է եղած, եւ Նոր կիւրակին Ապրիլ 1ին։ Գաւառին մեծ եպիսկոպոսը, Սամուէլ հայրապետ, ժողովրդական վրէժխնդրութեան գլուխ կը կանգնի եւ զգաւառի եպիսկոպոսն եւ զերիցունս եւ զհարսն առ ինքն հաւաքեալ՝ Կաշէ կ՚երթայ, թող կու տայ ժողովուրդին զանօրինացն զկաղաղսն կեղեալ ապականել, գիւղը կրակի տալ, եւ վեց հոգիներ ալ կը ձերբակալէ զորս վարդապետս ասէին լինել, Ջերմայ քաղաքագեօղը կը բերէ, եւ աղուէս խարանօք զդէմս նոցա դրոշմել հրամայէ (ԼԱՍ. 121)։ Մանանաղի գաւառը Յունական բաժնին մէջ կը մնար, եւ Սամուէլ որ հայրապետ կը կոչուի, այդ կողմերուն գլուխ եպիսկոպոսացն էր, պատկառելի եւ ծերունի եպիսկոպոս մը։ Կաշէի դիպուածը տեղական իշխանութեան մտադրութիւնը հրաւիրեց, եւ Եղիա իշխան մը՝ դատաւոր իրաւանց աշխարհին՝ քննութեան ղրկուեցաւ Եկեղեաց գաւառապետին կողմէն, եւ Կոթեր այժմ Քիւթուր աւանը նստեցաւ, ուր Մանանաղի գետը կը խառնուի Եփրատին, որ ձիւներուն հալելուն եւ առաջին անձրեւներուն պատճառով յորդեալ գայր լի դարիւ եւ դարիւ։ Վրվեռ իշխան իբրեւ դատախազ ներկայացաւ Եղիա դատաւորին՝ Սամուէլի եւ ուրիշ եպիսկոպոսներու դէմ, թէ զիմ տունն յաւարի տարան, եւ զգեօղն աւերեալ հրդեհ արարին. եւ այս երեսէն բազում գանձուց եւ ընչից պահանջներ ալ կ՚ընէր։ Եղիա մէկէն կը հրամայէ ամբաստանել եպիսկոպոսները զինուորներու ձեռքով բերել, իսկ Սամուէլ ձայն կու տայ եկեղեցականներուն եւ ժողովուրդին իրեն հետ գալ, բազմութիւնը կը հասնի Եփրատի եզերքը, որ ուռած կու գար, նաւակ մը միայն կը գտնուի որով եպիսկոպոսներ կ՚անցնին եւ կը բանտարկուին, եւ այլեւս նաւակը չեն դարձներ, որ ժողովուրդը անհամբեր, քահանաներ առջեւէն, իրենք ետեւէն ջուրը կը նետուին, եւ անվտանգ կ՚անցնին, ոչ ոք վնասեալ յայնքան բազմութենէն եւ ոչ մի (ԼԱՍ. 123)։ Եղիա դատաւորն ալ կը զգածուի ժողովրդական ցոյցէն եւ անվնաս անցքէն, զոր իբրեւ զհրաշս սքանչելեաց կ՚ընդունի, Փրրիս, այժմ Փիրիզ քաղաքի եպիսկոպոսարանին մէջ ատեան ը բանայ, եւ Կաշեցիները պարտաւոր կը դատէ իրենց սրբապիղծ ձեռնարկին համար։ Հազիւ թէՎրվէռ յունադաւան ըլլալ խոստանալով եւ Եպիսառատ Հոռոմ եպիսկոպոսին կաշառք տալով զայն կը շահի, եւ անոր պաշտպանութեամբ անպատիժ կը թողուի։ Իսկ մնացեալ Կաշեցիներ մեծամեծ հարուածովք եւ գանիւ տանջեալ կը պատժուին, եւ ժողովուրդը ուրախութեամբ եկեղեցականներու ժողովն ալ դատաւորը օրհնելով ետ կը դառնան, եւ Բազմաղբիւրի խաչին միջադէպը կը փակուի (ԼԱՍ. 124)։

« 805. Յակոբ Թոնդրակեցի   |   807. Աղանդաւորաց Պատժուիլը »
© Gratun.org