Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սարգիս Ա. Սեւանցի

811. Զանազան Դէպքեր

Սարգիսի կաթողիկոսութեան գլխաւոր պարագաները գրեթէ կը վերջանան պատմութեան եղելութիւններով։ Յիշատակութեան արժանի է ահեղ երկրաշարժը, որ Հաշտեանք, Խորձեան, Ծոփք, Բալահովիտ եւ Պաղնատուն գաւառները վերիվար ըրաւ, լեռներ ճեղքուեցան, ժայռեր պատառուեցան, ջուրերու ակեր չորցան, անջրդի տեղեր աղբիւրներ բացուեցան, լեռներ իրարու կը խոնրահէին, դաշտեր կ՚օրօրուէին, փոշին օդը կը մթնեցնէր, փողոցներ եւ գիւղեր կործանեցան, շատեր աւերակներու ներքեւ մեռան, եւ կիսամեռ փախչողներ լացուկոծով աշխարհքը կը թնդացնէին։ Կործանուած բերդերէն կը յիշուին Ճապաղջուր, Աթթախ եւ Ամիդ։ Երկրաշարժին սկիզբը կը դրուի 444 քաղոց 30ին, կամ 995 Օգոստոս 19ին. եւ տեւողութիւնը եօթն ամիս մինչեւ յաջորդ նաւասարդը (ԱՍՈ. 255), որ կը սկսէր 995 Մարտ 22ին, եւ այսպէս ամբողջ ձմեռնային միջոց մը տեւած էր Ծոփաց կամ Չորրորդ Հայոց նահանգին խեղճութիւնը։ Թէպէտ յայտնապէս գրուած չէ, բայց անհնար էր որ ժողովրդասէր կաթողիկոս մը, ինչպէս էր Սարգիս, իր բոլոր հոգածութիւնը դարձուցած չըլլար այդ խեղճերուն օգնութիւն հասցնելու համար։ Իբր Սարգիսէ կատարուած շինութիւն մը կը յիշուի յատկապէս Ս. Հռիփսիմէ եկեղեցի մը, կամ Վկայարան սրբոց Հռիփսիմեանց մը առընթեր կաթողիկէին Անւոյ (ՎԱՐ. 90), եւ իրօք ալ մինչւ հիմա Անիի մայր եկեղեցւոյն կից փոքրիկ եկեղեցիներու աւերակները կը տեսնուին (ՇԱԿ. 73)։ Պատմիչը կը յաւելու, թէ անդ փախեաց զնշխարս Հռիփսիմեանց, բերեալ մեծաւ հանդիսիւ (ՎԱՐ. 90), որով կ՚իմացուի թէ Վաղարշապատի հին վկայարանին գերեզմանները բանալով, մասունքներէն մաս մը Անի փոխադրած ըլլայ, սակայն ժամանակակից պատմութեան մէջ այսպիսի գործողութիւն մը յայտնապէս յիշուած չէ։ Այս պատճառով ուրիշներ ուզած են ենթադրել, թէ գտեալ զնշխարս ինչ սրբոց Հռիփսիմեանց, յիշեալ եկեղեցին շինած ըլլալ (ՉԱՄ. Բ. 877)։ Ամէն առթի մէջ ենթադրութենէ աւելի չեն տրուած մեկնութիւնները։ Իսկ կարգեաց զօրն տօն մեծ ըսելը (ՎԱՐ. 90), կրնանք իմանալ թէ Անւոյ կաթողիկէին մէջ ալ Հռիփսիմեանց տօնը մեծահանդէս կատարել տալու սկսաւ, Վաղարշապատի կաթողիկէին հին սովորութեան հետեւողութեամբ։ Այս պարագան Հայոց լուսաւորութեան եւ Հռիփսիմեանց պատմութեան մասին ազգային աւանդութեան նոր հաստատութիւն կ՚ընծայէ։ Վերջապէս Սարգիսի գործունէութեան կը պատկանի, Ստեփանոս Տարոնեցի կամ Ստեփանոս Ասողիկ վարդապետի թողած պատմութեան արժանիքն ալ, վասն զի որչափ ալ Ասողիկն եղաւ որ զաշխարհապատում գիրսն շարագրեաց սքանչելի յօրինուածովք (ԼԱՍ. 13), սակայն Սարգիսի հրամանն ու քաջալերութիւնն է որ Ստեփանոսը յորդորեց, ինչպէս յիշեցինք (§ 799)։ Ասողիկ իր գրութեան տարին կը ցուցնէ բաղդատական թուականներով, եւ կը յիշէ Սարգիսի 13, Գագիկի 15, Վասիլի 30, Հայոց 453, Յունաց 756, Քրիստոսի 1004 եւ Ադամի 6282 տարին (ԱՍՈ. 276), որ պատմագիրին մտադրութեան նշան մը կրնայ համարուիլ։

« 810. Յոյներու Տիրելը   |   812. Սարգիսի Հրաժարիլը »
© Gratun.org