Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Բ. Կատուկեցի

1175. Օրբելեանց Գործեր

Օրբելեաններու եւ Սիւնիքի պատկանեալ տեղեկութիւնները ամփոփ պահելու նպատակով, Կոստանդին կաթողիկոսի վրայ խօսելու չդարձած, կուզենք համառօտել անոնց պատկանեալ տեղեկութիւնները։ Արղունի իշխանութիւնը միշտ խաղաղութեամբ շարունակեց, ստէպ կասկածելով թէ խորհուրդ նենգութեան էին խորհեալ նմա, իր զօրապետներէն շատերը հետզհետէ սպաննել տուաւ։ Այդ առթիւ ւմանք եդին բարուրս մահու նաեւ Վրաց թագաւոր Դեմետրէի վրայ, եւ սպանին տարապարտ՝ Մովկան կամ Մուզան դաշտի մէջ, 1289-ին (ՕՐԲ. Բ. 179)։ Սակայն Արզուն ինքն ալ շատ չապրեցաւ, եւ ինքն ալ մեռաւ 1289-ին (ՀԵԹ. 85) դեղակուր ըլլալով հարճերուն մէկէն, Մուրզան դաշտին մէջ, ի տօնի Թէոդորոսի, որ Յայսմաւուրքի կարգով յունիս 8-ին կը նշանակուի։ Իրեն յաջորդեց եղբայրը Քեղաթուն, եւ կամ Գանճիաթու, կամ Ռէզայիտ (ՀԵԹ. 59), որ Էրնիշի-Թուրնշի մականուն ալ ստացած է, գտանք զկորուսեալն իմաստով։ Ստեփանոս Օրբելեան փութաց անոր ալ այցելել, եւ ընդունիլ պատիւ որպէս եղբօրէն միանգամայն առաւ նոր հրովարտակ հրամանի վերստին հաստատութեամբ (ՕՐԲ. Բ. 231)։ Տարսայիճի ալ այցելութեան գացած ըլլալը չպատմուիլ, եւ կերեւի թէ արգելուծ է ծերութեան եւ տկարութեան պատճառով, վասն զի ինքն ալ վախճանած է 1290-ին, Արփա աւանին մէջ յետ բազում բարեպաշտութեանց եւ երեւելի գործոց (ՕՐԲ. Բ 177), զորս իրօք առատացուց Տարսայիճ, թերեւս երկկնութեան ապօրէն գործն ալ քաւելու դիտաւորութեամբ (§ 1159)։ Տարսայիճի մահուանէ ետքը յաջորդութեան խնդիրը գժտութեանց առիթ եղաւ իր զաւակներուն մէջ, եւ գործը աշխարհակալ խանին որոշման ելաւ, որ Արղուն անունով յիշուած է (ՕՐԲ. Բ. 177), եթէ շփոթութեան վերագրելի չէ, զի Արղունի մահը 1290-ին, եւ 1289-ին, եւ մինչեւ 1287-ին կը նշանակուի անխտիր, եւ եթէ պնդուի Օրբելեանի յիշած անունին վրայ, Տարսայիճ Արղունէ առաջ մեռած կըլլայ, եւ Արղունի մահը հարկ կը լինի յետաձգել մինչեւ 1290 յունիս ամիսը։ Ինչ ալ ըլլայ թուականի խնդիրը վերջապէս խանին վճռովն էր, որ Տարսայիճի աւագագոյն որդին Ելիկումը կանցնէր ի տեղի հօրն, իշխան ի վերայ ամենայնին։ Բայց սա իշխանութիւնը ձեռք ձգելով, բոլոր կալուածները չսեփականեց, եւ եպիսկոպոսօք եւ վարդապետօք եւ ազաիօք խորհրդակցելով, բաժանեաց զամենայն ժառանգութիւնն եղբայրներուն հետ (ՕՐԲ. Բ. 178)։ Տարսայիճ առաջին կնոջմէն Ելիկումէ զատ ունէր Ստեփանոսն ու Փախրադուլը, սակայն Ստեփանոս՝ եպիսկոպոս եղած, եւ կալուածող բաժին մըն ալ ստացած էր հօրմէն (§ 1172), իսկ Փախրադուլ վաղամեռիկ եղած էր պատանեկան հասակին մէջ, մինչ տէգ մօրուացն փաղփեալ լինէր թխատիպ տեսակաւ շուրջ բոլորեալ զպատշաճագեղ ծնօտիւքն (ՕՐԲ. Բ. 244)։ Կը մնային Ջալալ եղբայրը՝ զոր Տարսայիճ ստացած էր երկրորդ կնոջմէն, եւ Լիպարիտ հօրեղբօրորդին՝ Ելիկում Սմբատեանի զաւակը (§ 1159), որոնց նոր իշխանը բաժիններ սահմանեց։ Ելիկումի օրով խաղաղութիւն ու բարօրութիւնը կը տիրէին Սիւնիքի մէջ, երբ ամենայն աշխարհ Հայոց աւերեալ եւ ապականեալ էր։ Այնպէս որ ամենեքեան առհասարակ դիմեալ գային ի տէրութեան նորա, եւ անոր մօտ հանգիստ առեալ զետեղէին, եւ մինչեւ իսկ Աղուանից կաթողիկոսն Ստեփանոս, եւ բազում եպիսկոպոսք եւ վարդապետք, իրենց ապաստանի տեղ կընտրէին Սիւնիքը, եւ Ստեփանոս մետրապոլիտին հիւրընկալութիւնը կը վայելէին (ՕՐԲ. Բ. 178)։

« 1174. Ստեփանոսի Յաջողութիւնք   |   1176. Հեթում Վանական »
© Gratun.org