Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Պետրոս Ա. Գետադարձ

854. Տուղրիլի Արշաւանքը

Անիի Յունաց անձնատուր ըլլալը, թագաւորութեան դադարիլը, եւ հայրապետութեան տագնապը, նորանոր աղէտներու շարք մը եղաւ։ Անոնց հետեւեցաւ ահագին երկրաշարժ մը, որ աւելի Եկեղեաց գաւառին վրայ ծանրացաւ, եւ քաղաքն որ Երզնկան կոչի, փլաւ առհասարակ, պատառեցաւ երկիրն եւ արք եւ կանայք ընկղմեցան ի խորս անդնդոց (ՈՒՌ. 114)։ Բայց անկէ աւելի սաստիկ փորձանք մը եղաւ Տուղրիլ, որ մեծ արշաւանք մը ղրկեց, Յոյներուն հինէն եւ նորէն գրաւած Հայկական գաւառներուն վրայ։ Հայաստանէ դուրս տեղի ունեցած արշաւանքները զանց ընելով, յիշենք նախ Արճեշի վրայ զրկած բանակը, որ զայն գրաւեց եւ կոտորեց, եւ ինքն Տուղրիլ՝ գերի ինկած Ստեփան յոյն զօրավարը չարչարեց եւ մորթազերծ սպաննեց (ՈՒՌ. 117)։ Ասոր վրայ Սելճուքեանց զօրավարներէն Աբրէէմ եւ Գթլմուշ բազմութեամբ անարգել յառաջեցին, զի զարս քաջս եւ զհզօրս քակեալ հանին յարեւելից Հոռոմք, եւ կուրտ զօրապետօք ջանային պահել զաշխարհ Հայոց (ՈՒՌ. 120), Հայ զօրավարները հեռացուցած, եւ Յոյն ներքինիներու յանձնած էին երկրին պաշտպանութիւնը։ Վասպուրականի Արճէշէն սկսելով քանդեալ ապականեցին գաւառս քսան եւ չորս հրով եւ գերութեամբ, եւ հասան Բասենի Վաղարշաւանը (ԼԱՍ. 54), որ է այժմեան Քէօբրիւէօյը։ Աւուրս չորեքտասան դադարէ, եւ Բասէնի եւ Կարինի դաշտերը ապականելէ ետքը, զանազան թեւերու բաժնուեցին Խաղտիք, Տայք, Տարոն, Հաշտեանք, եւ Խորձեան գաւառները, եւ բնաւ զաշխահս քարուքանդ ըրին (ԼԱՍ. 57)։ Ամենէն սաստիկ կոտորածը տեղի ունեցաւ Մանաւանդի գաւառի Սմբատաբերդը, ուր ժողովեալ էին բազմութիւն անթիւ փախստէիցն (ԼԱՍ. 61)։ Ահագին կոտորած մըն ալ կատարեցաւ Արծն քաղաքի մէջ, որ անթիւ բազմութեամբ եւ անհամար հասրտութեամբ լեցուն, բայց անպարիսպ քաղաք մըն էր (ՈՒՌ. 120)։ Քաղաքն ամբողջ քանդուեցաւ, շէնքեր կրակի տրուեցան, հարստութիւններ կողոպտուեցան, բազմութիւնը ջորդուեցաւ, որ 15 բիւր կամ 150,000 կը հաշուուի (ՈՒՌ. 121), եւ քահանաներ 152 (ԼԱՍ. 68)։ Եկեղեցիներէ կողոպտուած հարստութիւնները, 800 վեցկիներու, այսինքն վեց եզով լծուած սայլերու բեռ եղած կ՚ըսուի, եւ Դաւթուկ քորեպիսկոպոսի անունն ալ կը յիշուի, իբր եկեղեցական գանձերուն պահապան կամ փակակալ (ՈՒՌ. 121)։ Արծնի եկեղեցիներուն 700 (ՍՄԲ. 66) կամ 800 թիւը (ՈՒՌ. 121), չափազանցուած պիտի ըսուէր, եթէ չդիտէինք, որ եկեղեցի ընդ պատարագօք բացատրութիւնը (ՈՒՌ. 121) յարմարագոյն պատարագ մատուցանելիք սեղաններու վրայ մեկնել, որոնք բազմաթիւ էին եկեղեցիներու զանազան խորշերուն մէջ, ինչպէս ցարդ մնացած աւերակներն ալ կը հաստատեն։ Աղիողորմ ողբերով կը նկարագրէ Լաստիվերտցին Արծնի կոտորածը, որուն ականատես եղած էր հարկաւ, եւ զոր քաղաքիս մերոյ անունով կը կոչէ (ԼԱՍ. 67)։ Արծն Կարնոյ դաշտին գլխաւոր քաղաքն էր, որոյ տեղը կայ այժմ Քարարզ գիւղը, իբրեւ Քարա-Արզ, որ է Սեւ Արծն։ Նոյնիսկ Կարին քաղաքի կամ Թէոդոուպոլիսի տրուած Արզրում անունն ալ՝ յարմարագոյն է Արծն Հոռոմոց ստուգաբանել, քան Երկիր Հոռոմոց։ Այդ եղելութեանց թուական ցուցուած է Հայոց 497 տարին, երկրորդ ամ գերութեանն մերոյ (ԼԱՍ. 57), որ է 1048 գարունէ 1049 գարուն միջոցը։

« 853. Պետրոսի Զգացումներ   |   855. Բասենի Պատերազմը »
© Gratun.org