Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Պետրոս Ա. Գետադարձ

858. Թոնդրակեցի և Մագիստրոս

Գրիգոր Պահլաւունի՝ Վասակի որդին, Վասպուրականի, Տարոնի, Մանազկերտի, Արճէշի, Բերկրիի եւ Միջագետքի կուսակալ անուանուած էր (ՄԱԳ. 213) մագիստրոսութեան աստիճանով եւ այդ աստիճանին անունն է, որ իբրեւ մակդիր անուն մնացած է իր վրայ, թէպէտեւ շատեր կային, նոյն իսկ Հայերուն մէջէն, որ մագիստրոսութեան աստիճան ունէին։ Ինքն ոչ միայն ներհուն փիլիսոփայ եւ հմուտ լեզուագէտ ու գրագէտ մըն էր, այլեւ կատարեալ աստուածաբան մը կրօնքի նախանձախնդիր պաշտպան մը, ինչպէս իրմէ մնացած գրութեանց ամէն մի տողը կը հաստատէ։ Պէտք չէ ուրեմն զարմանալ երբոր տեսնենք զինքն կրօնական ձեռնարկներու գլուխը, նոյնչափ եռանդով, որչափ հայրապետ մը կրնար ունենալ։ Պատմած ենք Սարգիս կաթողիկոսի օրով Թոնդրակեցւոց (§ 805) եւ Կաշեցւոց (§ 806) դէմ եղած հալածանքները, որոնց հետեւանօք պահ մը մարած էր աղանդաւորներու ըմբոստութիւնը։ Ատեն անցնելով եւ ոյժերնին հաւաքելով նորէն սկսեր էին Թոնսրակեցիք ասպարէզ գտնել, եւ իրենց շահատակութիւնները ընդարձակել իրենց կեդրոնին մէջ, եւ այս անգամ իրենց գործունէութեան գլուխ կանգնած էր աղանդապետնին Ղազար, զոր Շէկ-Շուն կը կոչէ Մագիստրոս (ՄԱԳ. 166)։ Թոնդրակ կը գտնուէր իր իշխանութեան ներքեւ, բիւզանդական օրէնքներն ալ խիստ էին աղանդաւորներու դէմ, եւ մինչեւ իսկ սահմանած էին զվերջին պատուհասն կրել նոցա, եւ իրօք ալ բազում զօրավարք եւ պետք ի սուր սուսերի մատնեցին զնոսա (ՄԱԳ. 162)։ Մենք ալ պատմութեանս կարգին յիշած ենք Պաւղիկեանց դէմ գործածուած բուռն ճնշումները եւ Տեփրիկիոյ կոտորածները (§ 671)։ Մագիստրոսի աչքէն վրիպած չէին հարկաւ Թոնդրակի անցուդարձները, երբ այնտեղէն երկու քահանայք, Պօղիկարպոս եւ Նիկանովը, զղջումի գալով եկեալ խոստովանեցան, եւ ամէն բան նշանակեցին ու լուր տուին (մԱԳ. 161)։ Մագիստրոս այս անգամ զինու զօրութեամբ եկաւ Թոնդրակ, որ էր աղանդաւորաց կեդրոնը, զոր Շնավանք կ՚անուանէ, եւ ուր բնակեալ էին արք հանդերձիւք կրօնաւորաց, եւ կանանց բազմութեան բոզից, եւ կը հրամայէ տապալել զհիմունսն յարկացն, եւ հրձիգ առնել, եւ զինքեանս հանել ի սահմանաց իւրոց։ Ձեռք կ՚անցընէ եւս զթուղթսն առ անօրէն առաջնորդն Յեսու. եկեալ յիւրաքանչիւր գաւառաց, որոնք լի էին չարաչար կախարդութեամբ եւ հայհոյութեամբ։ Իբրեւ իր մեծանձնութեան նշանակ կը յաւելու, թէ ոչ զոք վնասեցաք մարմնական պատուհասիւք (ՄԱԳ. 162), այլ ընդհակառակն զղջումի յորդորելով աւելի քան զհազարս հաղորդութեան ընդունեցաւ, գործակցութեամբ քանի մը եպիսկոպոսներու, որոնց գլուխն էր Եփրեմ Բջնիի արքեպիսկոպոսը (ՄԱԳ. 158), իր հին մտերիմը (ՄԱԳ. 131)։ Թոնդրակեցւոց աղանդապետը Ղազար, Ասորւոց Պետրոս կաթողիկոսին պաշտպանութեան դիմած, եւ նա ալ Մագիստրոսի առջեւ պաշտպանած ըլլալուն, երկար պատասխան մը կը գրէ անոր Մագիստրոս (ՄԱԳ. 148-164) մի առ մի բացատրելով ամէն բան, եւ յանձնարարելով, մի՛ միաբանեսցիս, եւ մի՛ արասցես արժանի տեսութեան (ՄԱԳ. 164)։ Անկէ ետքը լսելով որ ուրիշ ճիւղ մըն ալ, Թուլայլեցի կոչուած, կը ջանայ Ասորւոց պաշտպանութեամբ զօրանալ, խիստ ազդարարութիւն ուղղեց անոնց, որ զգոյշ լինին գրելով կամ ուսուցանելով իրենց աղանդը տարածել աշխարհին Միջագետաց մէջ, եւ ամենայն որք ընդ իշխանութեամբ Հոռոմոց սուրբ թագաւորութեանն են, ապա թէ ոչ զօրութիւնն Աստուծոյ երեւեսցի ի ձեզ, եւ բարկութեամբ իւրով խռովեցուսցէ զձեզ (ՄԱԳ. 168)։ Որով Գրիգոր ինքզինքը իբրեւ աստուածային բարկութեան գործադիր նկատած կ՚ըլլար։ Այսպէս անգամ մըն ալ կը զսպուէին Թոնդրակեցի աղանդաւորներուն շարժումները։ Մագիստրոս անոնք պախարակելուն առթիւ, իրենց գործածած անուններունվրայ բառախաղերու ալ կը մտէ։ Թոնդրակեցիներուն համար կ՚ըսէ, անունդ այբեցման նշանակէ պատշաճ գոլ, թոնիր կամ թոնդիր բառէն առնելով, եւ թերեւս մերձակայ Թոնդրիկ հրաբխային լերան ալ ակնարկելով (ՂԱԶ. Բ. 46), Թուլայլեցիներուն համար կ՚ըսէ թէ թուլացուցեալ անուանի կամ թուլացեալ յանդամոց, Խնունցիները կը կոչէ խցկեալ եւ խաւարեալ եւ ի խորամթին բնակեալ (ՄԱԳ. 164), Կաշեցի անունն ալ յիշուած է (ՄԱԳ. 161), այլ կաշի դարձած են չ՚ըսեր։ Այդ գործերը պէտք է շուրջ 1051 կամ 1052 տարիներու մէջ դնել, քանի որ անոնք իր պաշտօնավարութեան սկիզբը ըրած կը ցուցնէ ըսելով, թէ եկեալ ի Միջագետս հանդիպեցայ (ՄԱԶ. 167)։

« 857. Պետրոս Ի Սեբաստիա   |   859. Պետրոսի Ժամանակը »
© Gratun.org