Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Պետրոս Ա. Գետադարձ

861. Պետրոսի Նկարագիրը

Պետրոս բնութեամբ գործունեայ՝ բայց եւ կրքոտ, յաջողակ՝ բայց եւ համարձակ, ճարտար՝ բայց եւ շահասէր անձ մը կը յայտնուի բոլոր պատմութեան ընթացքէն, այնպէս որ հայրապետէ աւելի հնարագէտի, եւ եկեղեցականէ աւելի քաղաքագէտի գործունէութիւն ունեցած է, եւ արտաքին ու անձնական շահորը գրաւած են անոր ամբողջ ուշադրութիւնը։ Անխտիր եւ ազատօրէն մասնակցած է ամէն աշխարհային դարձուածներու, չէ խղճաց իր շահը ամենէն բարձր տեղը դնել, եւ ինչ որ այդ ընթացքին հետեւանք հակառակութիւն, հալածանք, նեղութիւն մինչեւ իսկ բանտարկութիւն, իր վրայէն պակսած չեն։ Այսպիսի կեանք մը հնար չէր որ չտկարացնէր եւ չհիւծէր ամենէն տոկուն կազմուածն ալ, եւ զարմանալի չէր ըլլար եթէ երկարակեաց եղած չըլլար, մինչեւ պատմութեան պահաջը բաւական երկար կեանք մը կ՚ենթադրէ իր վրայ։ Փափուկ խնդիր մըն է անաչառ դատաստան մը ընել Պետրոսի հոգեբանական կացութեան վրայ։ Ստոյգ թէ Լաստիվերտցին Պետրոսի համարձակ պարսաւող եւ յայտնի դատապարտող մըն է, եւ անոր առաջնորդութեամբ հնար չէ նպաստաւոր գաղափար մը կազմել Պետրոսի զգացումներուն եւ դիտումներուն վրայ։ Մենք ալ այդ կողմը միտեցանք յաճախակի։ Սակայն խնդիր է վճռել, թէ շահասիրութեամբ մոլորած հայրենիքը իր անձին զոհող մըն էր Պետրոս, թէ ոչ յունամոլ քաղաքականութիւնը պարագաներուն պահանջած հարկը կը կարծէր։ Մագիստրոս, որուն զգացումներուն վրայ պատմութիւնն ու աւանդութիւնը՝ երբեք կասկած չ՚ուզեր յարուցանել, անկեղծ հիացող մըն է Պետրոսի արժանիքին եւ գործերուն. եւ ոչ միայն իբր գիտնական եւ հանճարեղ միտք մը, այլ եւ իբր բարեսէր եւ առաքինի անձ մը կը նկատէ զայն, եւ գոգ պաշտելութեան կը հասցնէ իր պատկառանքը եւ զարմացումը։ Մագիստրոսին այդ վկայութիւնն ալ իրեն կշիռ ունի կազմուելիք դատաստանին մէջ։ Բայց միւս կողմէն լաստիվերտցին ալ անկաշկանդ դատող եւ համարձակ խօսող վարդապետ մըն է, որ բնաւ անձնական ցաւ մը չունի Պետրոսէն. եւ կասկածելի չեն իր գրածները։ Ասոր հակառակ Մագիստրոսին գրածները վերջին ժամանակներու կը պատկանին, երբ Անիի անկումը լրացեալ գործ մըն էր, յունական տիրապետութիւնը տարածուած էր, Մագիստրոս կայսերական պաշտօնեայ մըն էր, եւ Պետրոս յունական ճնշման ներքեւ յուսախաբութեան մատնուած էր։ Իսկ ինչ որ Պետրոսի վրայ մեղադրելի է, բոլորն ալ առաջին ժամանակներու կը պատկանին։ Տրապիզոնի բանակցութեանց հոգին Պետրոսն էր, Կիրակոսի մատնութեան հաւանականաբար գիտակից էր, Անիի բանալիներուն յանձնուելուն գլխաւոր պատասխանատուն էր, եւ դժուարին է այդ երեք կէտերն ալ արդարացնել։ Չորք աթոռք թագաւորութեան ունէր Հայք, Վանի, Անիի, Կարսի եւ Գուգարքի մէջ, թող թէ զկիւրաղապատին իշխանութիւն, որ կը տարածուէր Ափխազաց եւ Վրաց եւ Աղուանից վրայ, եւ պէտք էր աւելցնել զոր ի Հոռոմոց հնար էր ընդունիլ, այսինքն է պաշտպանութիւն եւ օգնութիւն (ԼԱՍ. 88)։ Պետրոս կրնար ասոնք միացնելով զօրաւոր ոյժ մը կազմել, եւ ոչ թէ Անին վաճառելով, Յովհաննէս Սմբատի անձնական օգտին ծառայել, իրեն անձնական շահուն տեսակէտ ալ գգուելով, քանզի յոյժ սիրող գանձուց էր, եւ այս ալ հրապարակի վրայ գիտցուած էր, եւ բազումք վասն այնր եպերէին զնա (ԼԱՍ. 72)։ Պետրոսի զիջողութիւնը պիտի չմեղադրէինք եթէ գոնէ բան մը վրայ տալու նախաձեռնութիւնը ունեցած չըլլար, դժբախտաբար անողոք է եղելութեանց դատաստանը։

« 860. Վերջին Եղելութիւնք   |   862. Պետրոսի Արդիւնքները »
© Gratun.org