Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Խաչիկ Բ. Անեցի

869. Անիի Առումը

Այդ միջոցին տեղի ունեցած եղելութեանց նշանաւորագոյնն է Անի քաղաքին Ալփասլանէ գրաւումը Յոյներու ձեռքէն, որուն մանրամասնութիւնները ընդարձակ տուած են մեր պատմագիրները, Լաստիվերտցին (ԼԱՍ. 125), Ուռհայեցին (ՈՒՌ. 176) եւ ուրիշներ։ Եղելութեան ճիշդ թուական պէտք է ընդունիլ 1065 թուականը, այսինքն Ալփասլանի իշխանութեան բարձրանալուն յաջորդ տարին զոր վերջին պատմագիրներ ճշդած են 1064ին։ Ալփասլան իր առաջին արշաւանքը լրացնելէն ետքն է (§ 867) որ միւս տարին Անիի վրայ եկաւ, ինչպէս որոշակի կը գրուի (ՈՒՌ. 175), եւ Անեցին ալ 514=1065 տարին կը նշանակէ (ՍԱՄ. 112)։ Հետեւաբար պէտք չէ պնդել ոմանց 513=1064 թւականը յիշելուն վրայ (ԼԱՍ. 127), ուր թերեւս նորէն Գ եւ Դ թուատառերու փոխանակութիւնը պէտք է ենթադրենք։ Եւ ոչ ալ պէտք է հիմնուիլ Յովհաննէս Սմբատի մահուընէն 23 տարի ետքը (ՎԱՐ. 102), կամ Յունաց տիրապետութենէն 21 տարի ետքը (ԿԻՐ. 52) ըսուելուն վրայ, թէպէտեւ այդ թուականներն ալ շատ տարբերութիւն չունին, եւ մերձաւորաբար 1065 տարւոյն հետ կը համաձայնին։ Պաշարման տեւողութիւնը եղած է 25 օր (ԿԻՐ. 52), իսկ քաղաքին գրաւման օրը, ըսուած է ի տօնի Տիրամօրն յաւուր երկուշաբաթոջ (ՍԱՄ. 112), որ է ըսել Վերափոխման տօնին երկրորդ օրը, 1065 Օգոստոս 15, կամ 514 արաց 16, եւ պաշարումը սկսած կ՚ըլլայ Յուլիս 21ին։ Անիի առումին 513 մարերի 30ին նշանակուած ըլլալը (ՉԱՄ Բ. 982) պատմագիրներուն մէջ չհանդիպեցանք, իսկ նոյն օրը 1064 Յունիս 6ին համեմատելը անհամաձայն է շարժական տոմարին, որուն համեմատ կը պատասխանէ 1064 Դեկտեմբեր 29ին։ Եղելութեան պարագայից գալով աղեխարշ են պատմագիրներուն յառաջ բերած մանրամասնութիւնները, որոնք կը վկայեն, թէ սկսան զամենայն քաղաքն առհասարակ կոտորել անողորմաբար. եւ որպէս զքարակոյտս ի վերայ միմեանց կոյտ արարին, եւ առվայր մի ծովացաւ ամենայն քաղաքն արեամբ, եւ ամենայն մեծամեծ իշխանքն տանն Հայոց եւ դասք ազատացն երկաթի կապանօք կային առաջի սուլտանին, եւ կանայք գեղեցիկք եւ ահարկուք ի փառաւոր տանէն վարեցան ի Պարսիկս ի գերութիւն, եւ անհամար մանկունս լուսատեսիլս եւ վայելուչս աղջկունս տարան զհետ մարցն, եւ բազում սրբասնունդ քահանայք այրեցան հրով, նաեւ զոմանս մինչեւ ցգլուխ քերթեալ չարաչար խոցուածով, որ եւ տեսողացն սոսկալի էր (ՈՒՌ. 179)։ Վտակ մեծ, որ անցանէ առ քաղաքաւն ներկած էր արեամբ, եւ գազանք վայրի եւ ընտանի եղեն գերեզման դիականցն (ԼԱՍ. 128)։ Ալփասլան հազար այր զենու ի փոս մի, եւ լոգանայ յարիւն, զոհ մեռելոց իւրոց արարեալ (ՎԱՐ. 101)։ Այսչափ անգթութեանց մէջ յատկապէս կը յիշուի եւս, որ այն աւարառուներէն մէկը յատկապէս վեր բարձրանալով զծանրագին խաչն որ կայր ի գումպէթն եկեղեցւոյն ընկեց յերկիր (ՈՒՌ. 179), եւ թէ զխաչն զարծաթին զոր ընկեցին, որ էր մարդչափ մի, տարան եդին ի կոխ դրան ի դուռն մզկիթին նախջուան քաղաքին, որուն համար Ոջռհայեցին կը վկայէ, թէ կայ մինչեւ ցայսօր (ՈՒՌ. 180)։ Խաչ կործանողը, գմբէթին վրայէն իջած ատեն, մտեալ ի դրանն որ կայր ի գումպէթն եկեղեցւոյն, պըլօր կանթեղն ընկեց ի մէջ եկեղեցւոյն եւ մանրեաց, զոր Սմբատ Տիեզերակալն էր բերել տուեալ ի Հնդկաց ընդ բիւր մի գանձուց (ՈՒՌ. 179)։ Եթէ բոլոր պատմագիրներն ալ ընդօրինակենք, ըստ արժանւոյն նկարագրած չենք ըլլար Անիի կրած հարուածին մեծութիւնը։ Լաստիվերտցին թշուառութիւնները նկարագրելէ ետքը, բնաւ գութ չի զգար կարծես, եւ կ՚աւելցնէ թէ այս է բաժին անիրաւ քաղաքաց։ Բայց իր միտքն է ոչ թէ Հայերը, այլ տիրապետող Յոյները դատապարտել, զի կը յարէ, որ շինեն զինքեանս արեամբ օտարաց եւ ի քրտանց տնանկաց փարթամանան (ԼԱՍ. 129) եւ բոլորովին խիստ կերպով կը դատէ Անին, եւ ոչ այն խղճացող ոճով՝, որով Արծնի առումն էր պատմած (ԼԱՍ. 68)։ Անիի այս կործանումը՝ վերջնականը չէ, եւ այս օրէն չի սկսիր Անիի աւերակ եւ անմարդաբնակ վիճակը, զի տակաւին շարունակեց իբր բնակելի քաղաք մը ըլլալ, մինչեւ իր սպառսպուռ կործանումը։

« 868. Խաչիկ Ի Թաւբլուր   |   870. Խաչիկի Մահը »
© Gratun.org