Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Բ. Վկայասէր

880. Վկայասէր Ուղեւոր

Գրիգոր ճանապարհորդութեան ելնելուն եւ Գէորգ Լոռեցիի աթոռակցութեան թուականը կը ըստիպուինք դնել 1067ին, հիմնուելով Վարդանի ամի մի միայն կալեալ զաթոռն, թողու՝ ըսելուն (ՎԱՐ. 102)։ Ուռհայեցին բնաւ ժամանակ չ՚որոշեր, եւ 518-1069 տարին յիշելէն ետքը (ՈՒՌ. 228), յայսմ ժամանակիս ըսելը (ՈՒՌ. 297), երբեմն միեւնոյն թուականը չի ցուցներ, զի միշտ յետ եւ յառաջ կը շարէ նա պատմած եղելութիւնները։ Կիրակոսի յետ ժամանակաց ըսելն ալ (ԿԻՐ. 54), անորոշ կը թողու ժամանակագրութիւնը, եւ աւելի ստոյգ կը մնայ Վարդանի ցուցուցած տարին։ Իսկ Գրիգորի գացած տեղւոյն մասին աւելի նախնական եւ աւելի վստահելի աղբիւրն է Ուռհայեցին, որ յայտնապէս գրած է գնալ ի Հոռոմ եւ շրջել ընդ ամենայն անապատն Եգիպտացւոց (ՈՒՌ. 229), վերջէն ալ յարելով թէ գնաց բնակիլ ի լերինս ընդ միանձանսն ճգնաւորացն Քրիստոսի, եւ ստացաւ վարս խստակրօն եւ ամենայնի զսրաճաշակս (ՈՒՌ. 230), որ է ուղեւորութեան երկրորդ մասին գործադրութիւնը։ Իսկ առաջին մասը կը բացատրէ Վարդան, թ անցեալ գնաց ի Կոստանդնուպոլիս ի թարգմանութիւն (ՎԱՐ. 102)։ Այդ երկուքին մէջն ալ Կոստանդնուպոլիսէն անդին, դէպ Արեւմուտք գացած ըլլալուն վրայ խօսք մը չկայ, Սմբատ ուղեւորութեանց վրայ բնաւ իսկ չի խօսիր, ու Անեցին ալ Վարդանին գրածը կը կրկնէ, թէ Չոքաւ տէր գրիգորիս ի Կոստանդնուպոլիս վասն թարգմանութեան (ՍԱՄ. 116)։ Հետեւաբար չենք գիտեր թէ ուստի Կիրակոսի պատմութեան մէջ մուծուած է Հռոմ երթալու պարագան, նախ ըսելով, թէ եդ նա ի մտի իւրում յետ ժամանակաց երթալ ի Հռոմ քաղաք, յերկրպագութիւն նշխարաց սրբոց առաքելոցն Պետրոսի եւ Պօղոսի (ԿԻՐ. 54) եւ աւելի ետքը աւելցնելով թէ երթեալ սուրբ հայրապետն ի Հռոմ, եւ թէ մեծապէս պատուեցին զնա ազգն Ֆրանգաց (ԿԻՐ. 55)։ Արդ ոչ միայն Կիրակոսի այդ խօսքերը պատմական եղելութեան փաստ չեն կրնար ըլլալ՝ բոլոր միւս պատմագիրներու լռութեան հանդէպ, այլեւ Գրիգորի կաթողիկոսութեան սկիզբը, 1067ին, ոչ Արեւմուտքի հետ յարաբերութիւններ կային, եւ ոչ Ֆրանկաց անունը լսուած էր Հայոց մէջ։ Չամչեան, որ Հռոմի անուն տեսածին պէս առանց քննութեան ամէն բան կ՚ընդունի, չկրնալով Գրիգորի Հռոմ ուղեւորիլը սոյն միջոցին յարմարցնել, տասը տարի ետքը կը յետաձգէ ու Կիրակոսէն ալ հեռանայ, առանց բացատրութիւն մը տալու (ՉԱՄ. Բ. 1000)։ Իսկ լուսանքի մէջ իբր աղբիւր նշանակած հեցինակներէն Շնորհալին՝ բնաւ Հռոմի յիշատակութիւն չունի, իսկ Ուռհայեցին Հոռոմ գրած է եւ ոչ Հռոմ (ՈՒՌ. 225)։ Եթէ Յայսմաւուրքին հին աղճատ տպագրութիւնը Հռոմի յիշատակութիւն կ՚ընէ (ՅԱՅ. 675), նոր եւ ընտրելագոյն օրինակը այդ յիշատակութիւնը չունի (ՅԱՅ. Բ. 68), որով խնդիրը նորէն Կիրակոսի վրայ կ՚ամփոփուի, եւ յայտնապէս Ուռհայեցիին Հոռոմ գրածը, գրչագիրի կամ ընթերցողի թիւրիմացութեամբ Հռոմ եղած, եւ Հռոմի կեղակարծ ուղեւորութեան պատճառ տուած ըլլալը յայտնի կ՚ըլլայ։ մանաւանդ որ Կիրակոսի Կոստանդնուպոլիս գացած ըլլալը չպատմելովը, Հռոմն ու Հոռոմը շփոթած ըլլալը յայտնապէս կը ցուցնէ, այնպէս որ Կալանոս ալ չի համարձակիր Գրիգորը Հռոմ տանիլ, այլ անոր կողմէն Յովհաննէս քահանայ մը զրկուած ըսելով կը գոհանայ (ԿԱԼ. 228)։ Հետեւաբար Վկայասէրի Հռոմ գացած ըլլալը բնաւ ընդունելի չի կրնար ըլլալ, եւ Երկրորդ Գրիգորի վրայ ալ կը ճշմարտուի նոյն շփոթութիւնը, որ Աառաջին գրիգորի նոյն տեսակ ուղեւորութեանը վրայ տեղի ունեցած (§ 75), այսինքն է, պարզ թիւրիմացութեան մը հետեւանօք՝ անհիմն եղելութիւն մը ստեղծուած է։

« 879. Գէորգ Լոռեցի   |   881. Վկայասէր Թարգմանիչ »
© Gratun.org