Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Բ. Կատուկեցի

1180. Նիկողայոսի Թուղթերը

Այս էր ընդհանուր կացութիւնը, երբ լատինականութեն վաստակուած Փրանկիսկեան կրօնաւորն Հեթում, Հայոց թագաւորական գահին կը տիրանար, երբ ուրիշ Փրանկիսկեան կրօնաւոր մըն ալ, Հերոնիմոս Ասկուլեցի (Girolamo d Ascoli), Նիկողայոս Դ անունով, տարի մը առաջ, 1288-ին, պապական աթոռ էր բարձրացած։ Հեթումի առաջին գործը կըլլար, իր միաբանակից կրօնաւորներէն Յովհաննէս Մոնտեկորվինացին (Glovanni da Montacorvino), եւ կարգէ Ֆրամնօրաց (Fratres Minores), այսինքն Կրտսեր Եղբարց, իբրեւ դեսպան Հռոմ ղրկել, խնդրելով ընդունիլ ի հաղորդութիւն հռոմէական սուրբ եկեղեցւոյն (ԿԱԼ. 403)։ Սակայն Հեթում արդէն ընդունուած պէտք էր ըլլար, եւ երեւի թէ իր թագաւորութեան մասին էր խնդրանքը, սակայն չենք կրնար ճշդել, գրութեան պատճէնը չունենալով։ Նիկողայոս Դ առանց ժամավաճառ ըլլալու 1289 յուլիս 7-ին կը պատասխանէր Հեթումի սրտագին խնդակցութեամբ, եւ անոր կը հաղորդէր հանգանակ մը, որուն համար Կալանոս լատիներէն էջին մէջ կըսէ, թէ նոյնն էր զոր Կղեմէս Դ պապը Միքայէլ Պալէոլոգ կայսեր առաջարկած էր (ԿԱԼ. 404)։ Նիկողայոս կը յանձնարարէ, որ իբր կաթողիկեայ իշխան, ինչպէս լատիներէնին մէջ գրուած է, եւ ոչ հռոմէական դաւանութեան ընդարձակ ուղղափառ, ինչպէս Կալանոս կը թարգմանէ (ԿԱԼ. 404), ջանիւ հոգասջիս ածել ի սոյն զամենայն հայրապետս եւ ժողովուրդս Հայաստանեայց (ԿԱԼ.)։ Պապին առաջարկած հանգանակին մէջ (ԿԱԼ. 406-410), Երրորդութեան եւ Մարդեղութեան կէտերէն ետքը, կը խօսուի եկեղեցւոյ վրայ, կը յիշուի զատ զատ եօթն խորհուրդներ, պսակի համար որեւէ լուծումն չընդունուիր, բայց կընդունուին երկրորդս եւ երրորդս եւ զայլս հետեւաբար պսակներ, եւ ընդարձակօրէն կը խօսուի Հռոմի պապութեան վրայ, իբրեւ գերագոյն եւ լի պատմութիւն եւ իշխանութիւն ի վերայ ընդհանուր եկեղեցւոյ, որուն ամենայն եկեղեցիք եւ առաջնորդք նոցա պարտին պատիւ եւ հնազանդութիւն ցուցաւել, որուն ատեան եւ դատասատանն կարէ հասանել զամենայն վճիռս, եւ մինչեւ իսկ կըսուի թէ պապութիւնն է, որ կամեցաւ շնորհել զանազան յատուկ իշխանութիւնս բազում այլ եկեղեցեաց, մանաւանդ նոցա որք են պատրիարքական։ Նիկողայոս Դ Հեթումի գործը դիւրացնելու, եւ Կիլիկիոյ Հայերուն ազգովին հռոմէադաւանութեան անցնիլը յաջողցնելու համար, տէրութեան գլխաւորներուն ալ զատ զատ նամակներ կուղղէ, ինչ որ անշուշտ Մոնտերկորվինացիին թելադրութիւնն էր, նոյն իսկ Հեթումի կողմէ կարգադրուած։ Կալանոս կը յիշէ Մարիամ իշխանուհին, Հայոց թագուհիին քոյրը, որ պէտք է ըլլայ հանգուցեալ Աննա թագուհիի քոյրը, Հեթում Լամբրոնացիին դուստրը, բայց չենք գիտեր թէ որուն ամուսինը եւ ի՞նչ դիրքի տէր էր։ Կը յիշէ եւ Թորոս արքայեղբայրը, Լեւոն սպարապետը, Օշին մարաջախտը, եւ կը յարէ թէ գրեց եւ առ այլ իշխանս, եւ եւս առ ամենայն ժողովուրդն (ԿԱԼ. 411)։ Ինչպէս կը տեսնուի ընդարձակ ծրագիրով մը կը պատրաստէր հայադաւանութեան դէմ յարձակումը։

« 1179. Տոմինիկոս Դոմինիկեանց   |   1181. Կատուկեցին և Հեթում »
© Gratun.org