Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Բ. Վկայասէր

890. Փոքր Հայոց Թագաւորներ

Փոքր Հայոց մէջ հաստատուած փոքրիկ Հայ իշխանութիւններուն վրայ խօսելով, նախ եւ առաջ պէտք է յիշել, Ծամնդաւի իշխան Գագիկ Աբասեանը, որուն 1009ին մեռած ըլլալը (ՍԱՄ. 113) իբր ստոյգ չի կրնար ընդունիլ (§ 886), քանի որ 1079-ին տակաւին կենդանի կը յիշուի (ՈՒՌ. 264) բայց անկէ ետքը կեանքը երկարելու յայտնի փաստ մը չունինք, եւ անժառանգ մեռնելովը ինքնին ջնջուած կ՚ըլլայ Ծամնդաւի իշխանութիւնը։ Սեբաստիոյ թագաւոր Ատոմի գալով երբ Դիոգէն իր երկրորդ արշաւանքին առթիւ՝ 1071ին Սեբաստիա հասաւ, ազգն Հոռոմոց չարախօսեցին զամենայն ազգն Հայոց, իբր թէ Թուրքերուն արշաւանքին օգնած ըլլան։ Կայսրը հաւատաց, եւ հրամայեաց ալափ տալ զՍեբաստիա, եւ ընկեց յերեսաց զԱտոմ եւ զԱբուսահլ, սպառնացեալ սաստիկ երդմամբ, եթէ ի դառնալ ի պատերազմէն Պարսից, բառնամ զհաւատն Հայոց (ՈՒՌ. 238)։ Պատերազմին վախճանը ձախող եղաւ, եւ Հայոց դէմ սպառնալիքը հետեւանք չունեցաւ, եւ Սեբաստիոյ թագաւորութիւնն ալ բոլորովին չվերջացաւ այդ ատեն, վասնզի 1079ին Ատոմ եւ Աբուսահլ տակաւին գործի վրայ կը տեսնուին (ՈՒՌ. 264)։ Պիզուի իշխանութիւնը կը մնար միշտ Գագիկ Աշոտեանի ձեռք, որուն վերջին անգամ յիշեցինք զայրացմամբ Կոստանդնուպոլիսէ դառնալը, ընտրողական եւ կրօնական խնդիրներու մասին բուռն պայքար մղելէն ետքը (§ 874)։ Գագիկ իր ցասումը կը յայտնէր աջ ու ձախ Յոյները նախատելով եւ անոնց կիները խոշտանգելով, բայց գլխաւորապէս զայրացած էր Կեսարիոյ Մարկոս մետրապոլիտին դէմ, որ հայհոյիչ էր յոյժ ազգիս Հայոց, եւ ամենայն շան Արմէն կոչէր, եւ իր շունին ալ անունը Արմէն դրած էր (ՈՒՌ. 217)։ Գագիկ Մարկոսի մօտ իջեւանելու կ՚երթայ, եւ երբ որ հասած էին ուրախանալ ընդ գինեաւն, եւ Մարկոս ալ յաղթահարեալ էր ի գինւոյն, Գագիկ կը ստիպէ մետրապոլիտը որ շունը անունովը կանչէ, որպէսզի եղելութիւնը ստուգուի, եւ ասոր վրայ շունն ալ մետրապոլիտն ալ մեծ քուրձի մը մէջ փակելով՝ շունը շարունակ ծեծել կու տայ, մինչեւ որ կատաղութենէն մետրապոլիստը կը բզքտէ, եւ այսպէս չարեաւ սատկեցաւ չար եւ պիղծ հայհոյիչն, եւ եղեւ կերակուր շանց (ՈՒՌ. 219)։ Գագիկ մետրոպոլիտին տունն ալ կողոպտեց, որ ունէր անհամար գանձ ոսկւոյ եւ արծաթոյ. հօտք ոչխարաց հազար, լուծք գոմշի քառասուն, լուծք եզանց, քսան, եւ ամէնն ալ միասին տարաւ բազմութեամբ ձիոց եւ ջորուոց (ՈՒՌ. 220)։ Ալ տնկէ ետքը սաստկացաւ Յոյներուն թշնամութիւնը Գագիկ դէմ, եւ Գագիկի ատելութիւնը Յոյներու դէմ եւ փոխադարձ վստահութիւնը վերցաւ։ Գագիկ ոչ եւս մտաւ ի Կոստանդնուպոլիս, եւ ոչ գնաց ի կոչն Հոռոմոց (ՈՒՌ. 220), մինչեւ իսկ խորհեցաւ գնալ առ Ալփասլան սուլտանն Պարսից, եւ տիրանալ աթոռոյ թագաւորութեան տանն Հայոց, բայց այդ միտքը չգործադրեց, թէպէտ բազում անգամ կոչէր զԳագիկ՝ սուլտանն։ Այդ վարանումին իսկական պատճառը բացատրուած չենք գտներ, եւ յաղագս Քրիստոսական հաւատոյ արգելուած ըսուելէն կ՚ենթադրենք, թէ տրուելիք իշխանութեան հետ իսլամութեան ընդունելութիւնն ալ առաջարկուած ըլլայ (ՈՒՌ. 217)։ Որչափ ատեն որ ապրեցաւ Գագիկ, ահ ու սարսափ դարձաւ իր շրջականերուն, եւ միայն իր բուռն զօրութեան եւ կատաղի քաջութեան շնորհիւ կրցաւ անկախ ապրիլ յունական սահմաններուն մէջ, մինչեւ որ Յոյներու վրէժխնդիր թշնամութեամբ սպաննուեցաւ։ Այս է Փոքր Հայք փոխադրուած իշխանութիւններուն վիճակը Վկայասէրի ուխտագնացութեանց եւ շրջագայութեանց միջոցին, եւ այս պատճառով նորա անունը խառնուած չէ վերոյիշեալ եղելութեանց մէջ։

« 889. Սելճուքներ և Յոյներ   |   891. Փիլրտոս և Թոռնիկ »
© Gratun.org