Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Բ. Վկայասէր

891. Փիլրտոս և Թոռնիկ

Անիշխանութիւնը որ կը տիրէր Արեւելքի մէջ, երկու մեծ պետութեանց՝ Սելճուքեան սուլտանութեան եւ Յունական կայսրութեան անկարգ կացութեան երեսէն, առիթ տուած էր Հայ իշխաններուն պատահական եւ անկայուն իշխանութիւններ ըստեղծել պարագայից բերմամբ, անկախ դիրք մը ապահովելով մինչեւ ուր եւ մինչեւ երբ դիմադրութիւն չէին գտներ, եւ ընկճւելով կամ հպատակելով երբոր բուռն զօրութեան մը դիմաց գտնուէին։ Այդ գործը նուազ կը յաջողէր բուն Հայաստանի կեդրոնին մէւ, ուր հաստատուած էր այլազգիներու իշխանութիւնը Անիի գրաւումէն եւ յունական ազդեցութեան իսպառ հեռացուելէն ետքը։ Յարմարագոյն էին Ամանոսի եւ Տաւրոսի լեռնաշղթաները, ըստ ինքեան ամուր, եւ երկու մեծ պետութեանց միջեւ իբրեւ ամբարտակ կանգնած։ Ժամանակին աւելի նշանաւոր իշխաններէն մէկն էր Թոռնիկ Մուշեղեան՝ Մամիկոնեան ցեղէն, Սասունի տէրը, եւ Վկայասէր քեռայրը (§ 877), որ բաւական ընդարձակութիւն եւ զօրութիւն աւելցուցած էր իր իշխանութեան դէպ Արեւմուտք, ազդեցիկ դարձած էր նոյն իսկ շրջակայ այլազգի իշխաններուն վրայ։ Ուրիշ նշանաւոր իշխան մըն ալ էր Փիլարտոս, բնիկ Հայազգի Վարաժնունեաց տոհմէն, որով Պահլաւունեաց հետ թէ ոչ ազգակից, գոնէ դրացի եղած կ՚ըլլայ։ Իր տղայութեան Զօրվրի-Կոզեռն վանքի մէջ կրթուած էր, իր հօրեղբօր մօտ, բայց շուտով զինուորական կեանքը ընդգրկեց, եւ ձեռներէց ու յանդուգն անձ մը եղաւ, յունական ծառայութեան մտաւ, եւ Կոմագինէի կողմերը կը գտնուէր իբրեւ զօրավար, երբ Ռոմանոս Դիոգէն գերի ինկաւ եւ գահազուրկ եղաւ 1071ին։ Փիլարտոս առիթէ օգտուեցաւ ինքնիշխան ըլլալու, հետզհետէ սահմանները ընդարձակեց, եւ Գերմանիկիա կամ Մարաշ քաղաքը իրեն կեդրոն որոշեց։ Զուրկ կրօնական ու բարոյական ուղիղ սկզբունքներէ, ոչ միջոց կը խտրէր եւ ոչ ալ օրէնք կը ճանչնար, իր փառասէր ձգտումները իրագործելու համար։ Պատմութիւնը զինքն ամենէն սեւ գոյներով կը ներկայէ, վկայելով թէ էր անհաւատ քրիստոնեայ, ոչ Հայ գիտելով զնա եւ ոչ Հոռոմ, եւ ամենէն ծանր կոչումներով որակելով զայն, իբր անօրէն եւ ամենաչար իշխան անդրանիկ որդի սատանայի, կարապետ պղծոյն, եւ նեռն դիւաբնակ (ՈՒՌ. 248)՝ բայց կարծես թէ գործը կը յաջողէր անօրէնին, այնպէս որ Թոռնիկ Մամիկոնեանի ալ պատգամ կը ղրկէր իրեն հնազանդիլ։ Թոռնիկ կ՚անարգէր յայտարարելով, թէ իր զօրքերը հանապազ հաղորդին ի մարմնոյ եւ յարենէ Աստուծոյ, մինչ Փիլարտոսի զօրքերը թափուր եւ ունայն են ի հաւատոցն, որով ինքն վստահ էր աստուածային զօրութեամբ յաղթական ըլլալ։ Փիլարտոս Վկայասէրը ստիպեց, որ երթայ Թոռնիկը հպատակութեան համոզէ, սակայն Թոռնիկ չզիջեցան, եւ Վկայասէր այլ ոչ տեսաւ զերեսն Փիլարտոսին (ՈՒՌ. 249)։ Ասոր վրայ Փիլարտոս զօրաժողով արարեալ Թոռնիկի վրայ քալեց, բայց Ալէլուալի ճակատամարտին մէջ յաղթուեցաւ եւ փախստական Խարբերդ ապաւինեցաւ (ՈՒՌ. 950)։ Թոռնիկ Աշմուշատ բերդին մէջ կը գտնուէր, Արածանիի վրայ, երբ Փիլարտոսի զօրավարներէն Ամր-Քափր նենգութեամբ իրեն մօտ եկաւ, եւ օր մը երբ բերդէն դուրս, կային ի գինարբուսն, Քափր վրան յարձակեցաւ, բայց այս անգամ ալ Թոռնիկ փոքրիկ դանակով մը թշնամին սպաննեց եւ ինքն ազատաբար բերդ կը դառնար։ Այդ միջոցին մի ոմն յայլազգեաց, որ ի թաքստին կայր, ոմբովն զարկաւ ի սիրտն գաղտաբար, եւ այսպէս մեռաւ Թոռնիկ, որուն գլուխը Փիլարտոսին տարին, որ հանեալ զսկաւառակ գլխոյն՝ արար գաւաթ եւ նովաւ ըմպէր գինի։ Թոռնիկէն երկու զաւակ մնացին, Չորտուանէլ եւ Վասակ Մամիկոնեաններ, տակաւին ի տղայական հասակի (ՈՒՌ. 252)։ Փիլարտոսին ծառայութեան այլազգի զօրավարներ գտնուիլը, եւ Թոռնիկի գլուխը Մուֆարղինի ամիրային զրկելը կը ցուցնէ, թէ Փիլարտոս այլազգիներու օգնութեամբ Յոյներուն դէմ կը պատերազմէր, եւ իբրեւ անոնց կողմնակից, քրիստոնեայ իշխանութիւնները ջնջելով Սելճուքեանց ազդեցութիւնը կ՚ընդարձակէր, եւ այդ ուղղութիւնն էր՝ որ զինքն ատելի ըրած էր Հայերուն աչքին, եւ Փիլարտոս իբրեւ բռնակալ ամիրայ կը նկատուէր։ Թոռնիկի արկածը մերձաւոր հաշուով յարմար է դնել 1075 թուականին։

« 890. Փոքր Հայոց Թագաւորներ   |   892. Սարգիս Հոնեցի »
© Gratun.org