Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Բ. Վկայասէր

902. Վեց Կաթողիկոսներ

Պօղոս Վարագցիի կաթողիկոսանալը առիթ կ՚ընծայէ ակնարկ մը նետել հայրապետական աթոռին դիրքին վրայ, որ պառակտած եւ ի յոլովս բաժանեալ (ԿԻՐ. 57) վիճակ մը ստացեր էր, եւ զոր առաջ չորսի (ՈՒՌ. 276) եւ յետոյ վեցի (ՈՒՌ. 279, ՍԱՄ. 117) բաժնուած կ՚ըսեն պատմիչները, բայց եթէ ճշդել ուզենք, աւելի ալ կրնայ բարձրանալ թիւը։ Ըստ այսմ 1085ին կաթողիկոս անունը կը կրէին Վկայասէրը՝ իբր բուն կաթողիկոս, Բարսեղ Անիի, Թէոդորոս Հոնիի, եւ Պօղոս՝ Մարաշի մէջ։ Գէորգ ալ (§ 885), տակաւին կենդանի էր Տարսոն, եւ կաթողիկոսի անունով կը յիշուէր նաեւ տէր գրիգորիս յԵգիպտոս (ՍԱՄ. 118), որ է Վկայասէրի քեռորդին, Ծովքի իշխանին որդին (§ 882)՝ թէպէտ լոկ եպիսկոպոս, սակայն այդ պատուանունը կը կրէր Եգիպտոսին պատրիարքական աթոռ ըլլալուն պատճառով։ Կաթողիկոսներու թիւին մէջ յիշուած է, եւ Աղուանիցն ալ (ՍԱՄ. 117), որ է Ստեփանոս՝ Բարսեղի ձեռնադրողը (ՈՒՌ. 266), ոչ միայն իբրեւ Հայոց հայրապետութեան յարակից աթոռ մը, այլ եւ Հայութեան մի մասը ինքնիշխանաբար կառավարող Կորիկէի թագաւորութեան սահմաններուն մէջ։ Ասոնցմէ դուրս ութերորդ մըն ալ կը յիշուի, միւս ոմն Վասպուրականի ի կղզւոջն Աղթամարայ (ԿԻՐ. 57) առանց անունը տալու։ Ճշմարտութենէ հեռու չէինք ըլլար, եթէ ըսենք, թէ Կիրակոս, որ եղելութիւնները իրարու խառնելու եւ ժամանակները իրարու շփոթելու մեղադրանքէն ազատ չէ, Գրիգոր Բ. Ը Գրիգոր Գ. ի հետ շփոթելով, միտքով գացած ըլլայ Դաւիթ Թոռնիկեանի, որ Ինքզինքը կաթողիկոս հռչակեց աւելի ուչ ատեն 1114ին։ Սակայն մենք կանուխէն ալ դիտել տուինք (§ 745), թէ Անանիա Մոկացիին Վասպուրականը թողնելէն ետքը, Արծրունի թագաւորներ դիւրաւ չզիջան իրենց գլխաւոր աթոռին՝ Աղթամարի փառքը նուաղել, որ գերագոյն իշխանութիւն պահեց Արծրունի թագաւորներուն սահմանին մէջ, եւ այս դիրքը եւս քանզեւս զօրացաւ, երբոր Հայաստան զանազան իշխանութեանց մէջ բաժնուեցաւ, եւ իրարու ներհակընդդէմ տիրապետողներ փոխադարձ յարաբերութիւնները արգիլեցին։ Սակայն ոչ երբեք Աղթամար ինքնուրոյն կաթողիկոսութիւն եղաւ, ինչչափ ալ Աղթամարի մէջ կազմուած Հաւաքարն անուանց կաթողիկոսաց տետրակը մինչեւ իսկ կաթողիկոսներու յաջորդական ցանկը մըն ալ կը պարունակէ։ Մենք քիչ առաջ տեսանք որ Գրիգոր Մագիստրոս Վասպուրականի կուսակալ եղած էր, իր երկիրներուն կցութիւնն ալ պիտի գիտնար, բայց Պետրոս Գետադարձ զատ Հայ կաթողիկոս չի ճանչնար։ Այսուհանդերձ անհաւանական չէ ըսել, թէ վերջին միջոցին՝ որ կաթողիկոսներու թիւը մինչեւ 6 ու 7 հասնէր, Աղթամարի եպիսկոպոսներն ալ, իրենց ձգտումները աւելի շեշտել ուզած ըլլան, եւ քանի որ Վասպուրական, ուրիշ գաւառներու հետ անհաղորդ ինքնուրոյն դիրք մը ունէր, իրենք ալ այդ սահմաններու մէջ կաթողիկոսակերպ ճոխանալ սկսած ըլլան։ Հաւաքարանը 993ին Նարեկացիի ժամանակ Դաւիթ Բ. Աբդլմսեհեանի կաթողիկոսանալը կը յիշէ, զոր պէտք կ՚ըլլայ նոյնացնել Արծրունիէ յիշուած Աբդլմսեհեան Դաւիթին հետ, որ ապրած է 1097ին (ԱՐԾ. 350), եւ որ նոյնինքն 1114ին հակաթոռ հռչակուող Դաւիթ Թոռնիկեանն է։ Սակայն Հաւաքաբանի կեղծ պատմութիւնը ինքնիրեն ալ հակասած կ՚ըլլայ, 993ին աթոռ ելլող կաթողիկոսը մինչեւ 1114, շարունակ 121 տարի եւ աւելի ալ աթոռի վրայ պահելով։ Զրոյցէ աւելի ոյժ չունի այն պատմութիւնն ալ, որով կ՚ըսուի թէ Բարսեղ Անիէ Աղթամար փախած, եւ քօղն ու աջը այնտեղ թողած ըլլալով, Աղթամարի կաթողիկոսութեան իրաւունք տուած ըլլայ (ՅԱՅ. 675)։ Վասնզի եւ ոչ իսկ քօղն ու աջը Բարսեղի ձեռքն էին, երբ նա Անիի մէջ աթոռակից էր։

« 901. Փիլարտոսի Վերջին Օրերը   |   903. Վկայասէրի Ընթացքը »
© Gratun.org