Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Բ. Վկայասէր

905. Կիլիկեան Իշխաններ

Բարսեղ Հոնիէ ու Մարաշէ կ՚անցնէր Ուռհայ, եւ ճիշդ այդ միջոցին փոխեալ էր թուականութիւնն Հայոց, այսինքն 540 ամանորի օրերն էին, որ կ՚իյնար 1091 Փետրուար 29ին։ Բարսեղ նպատակ ունենալով նորահաստատ Հայ գաղթականութիւններն այցելել, Ուռհայէ, կ՚երթար մինչեւ Կեսարիա, անկէ կը դառնար Անտիոք, եւ նորէն Ուռհայ կու գար եւ լինէր ուրախութիւն մեծ ամենայն աշխարհի որք տեսանէին զնա (ՈՒՌ. 291)։ Բարսեղ տակաւին Ուռհայ կը գտնուէր 1093ին, երբ Մելիքշահ մեռնելով ներքին չփոթութիւններ կը սկսէին, որով կը պարտաւորուէր անկէ դառնալ, եւ փախստական անկանէր ի քաղաքն Անի, եւ նստաւ ի յաթոռ իւր (ՈՒՌ. 194)։ Իսկ Բարսեղի այցելութեանց արդիւնքին գալով, իրօք ալ հայրենական գաւառներէն փախած, օտար հողի վրայ հաստատուած, ազգային յարաբերութիւններէ զրկուած, եւ հայրապետի մը տեսութեան կարօտցած ժողովուրդին համար, անտարբեր չէր Բարսեղի նման գործօն կաթողիկոսի մը այցելութիւնը, որ հոգեւոր մխիթարութիւններէ եւ արժանաւոր ձեռնադրութիւններէ զատ, քաղաքական կացութեան մասին ալ փորձառու հրահանգներ տալու կարողութիւնն ունէր, եւ փոխադարձ յարաբերութեանց կապերը կը սորվեցնէր։ Հայաստանէ գաղթող իշխաններ օգտուելով ժամանակին տիրող սովորութենէն, փոքր իշխանութիւններ կը կազմէին՝ ուր որ կրնային, ինքնագլուխ վարչութեամբ իրենց անձուկ սահմաններուն մէջ, եւ աւատական հպատակութեամբ այն գերիշխան պետութեան, որ այն կողմերը կը զօրանար, հպատակութիւնն ալ փոփխելով հանգամանաց համեմատ, կամ զօրաւորագոյնին առջեւ խոնարհելով, եւ կամ համակրութեան ուղղութիւնը այլայլելով։ Այդ իշխանութեանց կեանքը անհաստատ էր, երբեմն կրնային հետզհետէ զօրանալ եւ ընդարձակուիլ, եւ երբեմն ալ տեղի տալով կ՚անհետանային, եւ իշխանին մահը կամ սպանութիւնը մեծ դեր ունէր այդ փոփոխութեանց մէջ։ Վերագոյն քանիներուն վերջանալը յիշեցինք (§ 895), բայց նորեր կը սկսէին դարձեալ երեւալ։ Ասոնց մէջ առաջին պէտք է յիշուի Ռուբէն իշխան, արեանառու Գագկայ Աշոտեանին (ՍԱՄ. 166), կամ յազգականութենէ Գագկայ (ԿԻՐ. 62), կամ ի զաւակացն Գագկայ (ՈՒՌ. 400), որ այս վերջինին արկածէն ետքը (§ 894) գլուխ կնգնելով անոր մարդիկներուն եւ զօրքերուն, եւ այլեւս չվստահելով Պիզուի իշխանութիւնը պահել, քաշուեցաւ Տարւոսի լեռնաշղթային հիւսիսահայեաց կողմերը, ուր կը գտնուին Կոպիտառ եւ Բարձրբերդ եւ Կոռոմոզոլ ամուր բերդերը, եւ ուր առաջուց ալ էին բնակեալ բազում յազգէն Հայոց, եւ զՀոռոմսն անտի ի բաց մերժեալ, եւ զնոցա տեղիսն առեալ (ՍԱՄ. 116), նոր իշխանութեան մը հիմնադիր եղաւ, որ հետզհետէ զօրանալով եւ ընդարձակուելով թագաւորութիւն հռչակուեցաւ, եւ թէպէտ Հայաստանէ դուրս, բայց հայկական հարստութիւն մը եղաւ եւ իբր երեք դար կեանք ունեցաւ։ Ռուբինեանց իշխանութիւնը ժամանակակից ըլլալով Գագիկի սպանութեան, 1080ին կը դրուի անոր սկզբնաւորութիւնը։ միեւնոյն տարիներուն սկսած է Կամբրոնի իշխանութիւնն ալ, զոր հիմնեց Օշին Գանձակեցի, Մայրեացջուրք բերդին տէրը, որ Պուղան զօրավարին Գանձակ արշաւելուն առթիւ (ՈՒՌ. 286), գաղթելու պարտաւորուեցաւ, եւ Հալկամ եղբայրն ալ առնելով, բոլոր տունով ու ազատագունդ իշխանօք Կիլիկիա եկաւ, եւ տիրացաւ Լամբրոն բերդին, Տաւրոսի հարաւային կողմը, Տարսոնի բարձունքներուն վրայ (ՍԱՄ. 117)։ Օշինեանց իշխանութիւնը բաւական ժամանակ իբրեւ ինքնագլուխ շարունակելէն վերջը, Ռուբինեանց թագաւորութեան խառնուեցաւ։ Ուրիշ յիշատակուելու Հայ իշխանութիւնը մըն ալ Քեսունն է, Կոմագինէի մէջ Եփրատի մօտերը, զոր հիմնեց Վասիլ իշխան՝ Գող մականունովը աւելի ծանօթ, քան իր ազգատոհմով, որ յիշուած չէ։ Շնորհալին ալ, թէպէտ կը գովէ զայն իբր աստուածասէր անձն երեւեալ, այն որ յաւուրսն յայն ոչ եղեալ՝ նման նմա գովաբանեալ, սակայն կը խոստովանի թէ նախ ելուզակ մականուանեալ էր (ՉԱՓ. 549), եւ կ՚երեւի թէ նախ ոչ մականունով, այլեւ գործով աւազակաբար ապրած էր Վասիլ, ամենուն վրայ սարսափ ազդած, եւ այնպէս զօրացած։

« 904. Բարսեղի Գործերը   |   906. Այլազգիներ և Խաչակիրներ »
© Gratun.org