Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Բ. Վկայասէր

906. Այլազգիներ և Խաչակիրներ

Երբոր Արեւելք երկու իսլամական սուլտանութեանց, Եգիպտականին եւ Սելճուքեանին եւ քրիստոնեայ կայսրութեան մը միջեւ, ներհակընդդէմ արշաւանքներու եւ արկածներու խաղալիք եղած կը տառապէր, նոր արկածներ կ՚աւելնային շարունակ։ Կարծես խղճալի Հայաստանին, վիշտերուն չափը լեցուած չէր, որ նորանոր հարուածներ կը հասնէին հեռաւոր Արեւելքէն, ինչպէս եւ Արեւմուտքէն ալ։ Թուրք կամ Թաթար ցեղեր, որոնք արեւելեան երկիրները կը գրաւէին, եւ որոնց առջեւ բացուած էր արեւմուտքի ճամբան, մերթընդմերթ նոր արշաւանքներ կը կազմէին, եւ կոտորելով ու կողոպտելով ետ կը դառնային։ Այս արշաւանքներէն մէկուն մէջն էր, որ Անիի կիւրապաղատը Գրիգոր, Բարսեղ կաթողիկոսի եղբայրը, յազգէ Պահլաւունեաց (ՈՒՌ. 328) երբ Էլ-Ղազիէ առաջնորդուած Սկիւթական ցեղը (ՎԱՐ. 109) հալածելով, Աշորնէքի պատերազմէն Անի կը դառնար, դարանամուտ Թուրքէ մը նետահար սպաննուեցաւ (ՈՒՌ. 328), ճիշդ ինչպէս հանդիպած էր Վասակ Պահլաւունիի, իր կնոջ մեծ պապին (§ 823)։ Մելիքշահի շինարար թագաւորութեան արդիւքնը մեծաւ մասամբ եպարքոսի Նիզամիւլ-Միւլքի արժանիքն էր, սակայն վերջիվերջոյ քսուներու համոզուելով զայն պաշտօնանկ ըրաւ եւ սպաննուելուն գործակցեցաւ, բայց 18 օր ետքը ինքն ալ մեռաւ 1093-ին։ Իր զաւակները, Պերկիարուխ, Սանճար, Մահմուտ եւ Մուհամմէտ հայրենի ժառանգութիւնը լարաբաժին ըրին, իսկ անդիէն Դդուշ՝ Ալփասլանի կրտսեր որդին գլխաւոր իշխանութիւնը գրաւելու զինուեցաւ, բայց վերջապէս Պարկիարուխի մնաց յաղթութիւնն ու յաջորդութիւնը եւ Դդուշ սպաննուեցաւ։ Մելիքշահ իր աղջիկը տուած էրՄըքթատի-Պիամրալլահ ամիրապետի կնութեան, ուսկից ծնաւ Մըսթատըր-Պիլլահ եւ թէպէտ ամիրապետը աւելի մեծ տղայ ալ ունէր Ահմէտ անունով, բայց Մելիքշահ բռնադատեց եւ իր թոռը յաջորդ հռչակել տուաւ, որ ամիրապետութեան ալ անցաւ, երբ Մելիքշահի մահուընէ քիչ ետքը 1094ին Մըքթատի-Պիամրալլահ ալ մեռաւ (ՎԵՐ. 464), ու Պարկիարուխ իշխանութեան տիրացաւ։ Սելճուքեանք կը գործէին Ապպասեանց անունով, բայց անդին ուրիշ ամիրապետութիւն կամ խալիֆայութիւն մըն ալ կար, որ Ֆաթիմեանցը Եգիպտոսի մէջ, եւ երկուքի մրցումներուն ասպարէզը Պաղեստին եւ Ասորիք էին։ Քրիստոնեայք կը նեղուէին այդ մրցումներուն մէջ. ոչ միայն Արեւելքցիք, այլեւ Արեւմուտցիք, որոնք բազմաթիւ ուխտաւորութեամբ կը յաճախէին Երուսաղէմ։ Թուրք Սելճուքներ Պազեստինի տիրելով վերջ տուեր էին այն ներողամիտ ուղղութեան՝ զոր բուն Արաբացիք եւ Եգիպտացիք կը պահէին Քրիստոնէից եւ տնօրինակ տեղեաց հանդէպ։ Պետրոս կրօնաւոր, բնիկ Ամբիանոն (Amiens) քաղաքէն Գաղղիոյ, Պաղեստինէ դարձին շրջուն քարոզութեամբ Եւրոպան շարժեց Սուրբ Գերեզմանի ազատութեան, երբ Սպանիոյ մէջ ալ սաստիկ պատերազմներ կը մղուէին մահմետականութեան դէմ։ Ուրբանոս Բ պապ Պիակենտիոյ (Piacenza) եւ կլարոմոնտիոյ (Clermont) ժողովներու մէջ քրիստոնեաները զինեց, մեղաց թողութեան խոստումով, եւ խաժամուժ ամբոխ մը յիշեալ Պետրոսի գլխաւորութեամբ, կուրծքը կարմիր կտաւէ խաչ մը ձեւացուցած ճամբայ ելաւ 1095ին, բայց մաս մը հիւանդութեանց եւ դժուարութեանց երեսէն, մաս մըն ալ Սելճուքներու սուրէն ամբողջովին կոտորուեցաւ։ Միւս տարին չորս օրինաւոր բանակներ հաւաքուեցաւ, եւ Կոստանդնուպոլիս միացան։ Այդ չորսերը կազմուած էին Լոթարինգիոյ, Նորմանտիոյ, Պրովինկիոյ եւ Իտալիոյ մէջ։ Ալեքս Կոմնենոս պաշտպանութիւն խոստացաւ կարծելով անոնց օգնութեամբ իր կայսրութիւնը ընդարձակել, բոյց տեսնելով որ աւելի իրենց տիրապետութեան կ՚աշխատին, օգնելէ քաշուեցաւ։ Եւրոպական Խաչակիրներ պարտաւորուեցան զէնքով ճամբայ բանալ, եւ յառաջել Փոքր Ասիոյ, Կիլիկիոյ, Կոմագինէի եւ Ասորիքի մէջէն մինչեւ Պաղեստին, եւ վերջապէս գրեթէ երեք տարի տառապելէ եւ կէս միլիոնի չափ մարդ զոհելէ ետքը՝ Երուսաղէմը գրաւեցին 1099 Յուլիս 15ին, եւ Կոդոփրետոս Բուլիոն (Godefroy de Bouillon) թագաւոր հռչակուեցաւ։ Միեւնոյն ժամանակ ուրիշ երեք լատին իշխանութիւննր ալ հաստատուեցան Ասորիքի կողմերը, եւ Բողդովինոս Բուլիոն (Bodouin de Bouillon) Եդեսիոյ, Բոյեմոնդոս Տարենտոցի (Boemondo di Taranto) Անտիոքի, եւ Հռայմոնդոս Տոլոսացի (Raymond de Toulouse) Տրապոլիսի՝ կոմս կամ իշխան հռչակուեցան։

« 905. Կիլիկեան Իշխաններ   |   907. Խաչակիրներ և Հայեր »
© Gratun.org