Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Բ. Վկայասէր

911. Բարսեղի Նոր Շրջանը

Բարսեղ կաթողիկոսին այցելութիւններէն, եւ 1093ին նորէն Անի դառնալէն ետքը (§ 905), անոր կողմէն նոր գործունէութեան չհանդիպեցանք, որով նա հեռու մնացած կ՚ըլլայ Լատիններու յարաբերութիւններէն, բայց չենք կարծեր թէ արեւմտեան Հայերուն յարաբերութենէն ալ հեռու մնացած ըլայ։ Որովհետեւ դադարած էին ինքնագլուխ կաթողիկոսները (§ 904), եւ Վկայասէր ալ առօրեալ եւ վարչական գործերէ հեռու միայն ծանր պարագաներու մէջ իբրեւ գերագոյն վարիչ իր պատգամները կ՚արձակէր, ինչպէս տեսանք զատկական խնդիրին մէջ (§ 909)։ Բարսեղ իբրեւ լիագոյն իշխանոււթեան տէր, ընդ բանադրանօք փակեաց Աղուանից Ստեփանոս կաթողիկոսին եղբայրը, զոր Աղուաններ իւրովի աթոռ բարձրացուցած էին եղբօր մահուընէ ետքը։ Վճիռին համակերպեցան Աղուաններն ալ, եւ Ստեփանոսի եղբօրը, խոտոր վանքն ալ որ նկատի առնելով, յաթոռոյ եւ ի պատւոյ հայրապետութեան ընկեցին արտաքս (ՈՒՌ. 365)։ Բարսեղ պէտք զգաց անգամ մըն ալ հովուական շրջագայութեան ելլել 1103ին, եւ իջեալ ի քաղաքէն Անւոյ, ամենայն պաշտօնէիւք իւրօք եւ ազատովք, եպիսկոպոսօք եւ քահանայիւք, նախ եւ առաջ եկաւ Եդեսիա, ուր կոմս էր Բաղդովինոս Տպորկ (§ 908), որ յոյժ սիրեաց զհայրապետն Հայոց, եւ մեծարեաց մեծաւ պատուով, որպէս վայել է հայրապետի, եւ զիւղս եւ տուրս պարգեւէր նմա (ՈՒՌ. 364), կամ ինչպէս կը կարծենք, ճանչցաւ Բարսեղի տիրապետութեան իրաւունքը իր սահմաններուն մէջ գտնուող հայրապետական կալուածներուն վրայ, վասն զի հաւանական չենք կարծեր Լատին իշխանէն Հայոց կաթողիկոսին նոր կալուածներ տուիլը։ Հարկաւ Բարսեղ Եդեսիոյ մէջ բնակութիւն չհաստատեց, այլ հանդիպեցաւ Գերմանիկիա ալ, ուր նոր լատին իշխանութիւն մը հաստատած էր Ժոսլի (Josselin) կոմսը, գրաւելով քաղաքը յունական կուսակալ Թաթուլի ձեռքէն, որ Տիրամօր պատկերը Լատիններուն չէր թողուր, այլ կը ծախէր Թորոս իշխանին յոլով ոսկւոյ եւ արծաթոյ (ՎԱՐ. 113)։ Այդ պատկերն է զոր Թորոս զետեղեց Անարզաբայ քաղաքը կառուցած Զօրավարաց անուամբ պատուեալ տաճարին մէջ, որպէս յարձանսն էր փորագրեալ (ՎԱՀ. 195)։ Անշուշտ Բարսեղ զանց չըրաւ Քեսուն ալ երթալ, եւ այցելել Վկայասէրին, որ Սեաւ-Լեռը թողած էր ի միջերկրեայս անդուստ փախեալ որ Եփրատայ մերձ առկացեալ, քաղաք Քէսուն իմն անուանեալ, այդ հուպ է վանք Կարմիր կոչեալ (ՉԱՓ. 549)։ Չենք գիտեր թէ Անտիոք եւ Կոպիտառ եւ Լամբրոն ալ հանդիպեցաւ, վասնզի յիշատակ չունինք, եւ ինչչափ ատեն շրջագայած ըլլալն ալ ճշդուած չէ, բայց Բարսեղի ընդհանուր այցելութեան ելած լինելը անտարակուսելի է, երբ յազգի ազգի շփոթմանէն, որ այն օրեր սկսան, ստիպուեցաւ այցելութիւնները կարճել, եւ դառնալ յաթոռն իւր Անի։ Ղզիլ ամիրա, Թուրք նոր հրոսակի մը գլուխը, Դուին գրաւեց եւ սպաննեց Աբունասր ամիրան, որ իշխանն էր։ Մանուչէ Անիի ամիրան իրեն համար սկսաւ վախնալ, եւ եղբօրը Աբունասրի վրէժը լուծելու դիտմամբ նոր գունդեր հաւաքելու համար Պարսկաստան գնաց (ՎԱՐ. 113)։ Եդեսիոյ Բաղդովինոսը եւ Գերմանիկիոյ Ճոսլինը Խառանը գրաւելու ելան, բայց յաղթուեցան եւ գերի ինկան։ Անտիոքի Բոյեմոնդոսն ալ Եւրոպա անցաւ նոր Խաչակիրներ շարժելու իշխանութիւնը յանձնելով իր քեռորդւոյն Տանգրետիի (Tancredi) (ՈՒՌ. 367)։ Պարկիարուխ սուլտանն ալ կը մեռնէր այն օրերը՝ ներքին գրգռութեանց դուռ բանալով յաջորդութեան մասին, մինչեւ որ կը զօրանար Մուհամմէտ եղբայրը։ Այդ պարագաներուն երեսէն էր որ Բարսեղ հապճեպ Անի կը դառնար 1105 տարւոյ սկիզբները։

« 910. Քեսունի Իշխանութիւնը   |   912. Վկայասէրի Մահը »
© Gratun.org