Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Գրիգոր Գ․ Պահլաւունի

931. Ծովքի Հայրապետանոցը

Հազիւ թէ կաթողիկոսական խնդիրը եկեղեցական եւ նուիրապետական տեսակէտէն յաջող լուծում մը կը գտնէր, քաղաքական տագնապ մը կը հասնէր աթոռին, որ կրնար անոր դիրքը վտանգել, եթէ ճարտար եւ արթուն գլուխ մը չգտնուէր աթոռին վրայ։ Վասիլ Կամսարական Քէսունի իշխանը խնամեցած էր Կիլիկիոյ տունին հետ, ամուսնանալով Թորոսի եղբայր Լեւոն մեծ իշխանին աղջկան հետ (ՈՒՌ. 421), ինչ որ պէտք էր Հայութեան համար նոր ոյժ մը ըլլար, երկու գլխաւոր իշխանապետութեանց մէջ սէրն ու համերաշխութիւնը ամրապնդելով։ Այլ հետեւանքը բոլորովին հակառակը եղաւ։ Բագգովինոս կամ Պաղտին Տպորկ, Ուոհայի կոմսը, չենք գիտեր ինչ պատճառներով պատերազմի ելաւ Վասիլի դէմ, թէպէտեւ իրեն ալ խնամին էր, զի Լեւոնի կինը կամ Վասիլի զոքանչը Բաղդովինոսի քույրն էր։ Այսուհանդերձ վասիլի երկիրը գրաւելու նպատակով, ռապանը պաշարեց, որ ամուր քաղաքաբերդ էր, եւ լաւ պաշտպանուած, որով ոչինչ կարաց առնել, եւ խասրեալ ունէր զնա ի պահեստի։ Այդ միջոցին Թորոս Բաղդովինոսի օգնելու նպատակով, Վասիլը նենգութեամբ իրեն մօտ կը հրաւիրէ, եւ կալանաւորելով Բաղդովինոսի կը յանձնէ (ՈՒՌ. 421)։ Ոմանք այդ միջադէպը կը մեկնեն Թորոսի եւ Լեւոնի, երկու եղբայրներու մէջ տեղի ունեցած գժտութեամբ, եւ Վասիլի Թորոսի մօտ երթալը եւ կալանաւորուիլը ամուսնութիւն կնքելու պարագային կը կցեն (ՉԱՄ. Գ. 39), սակայն Ուռհայեցին եւ ուրիշներ գժտութեան խօսք չեն ըներ, եւ Վասիլի համար կին առեալ կ՚ւսեն, այսինքն արդէն կին առած, եւ ոչ կին առնելու գացող, եւ Լեւոնն ալ արդեն Վասիլի աներ եղած գիտեն (ուղ. 421)։ Բաղդովինոս Վասիլը ձեռք անցընելէն ետքը գաղտնաբար ի խոշտանգս արկանէր, մինչեւ որ բռնութեամբ առեալ ի նմանէ զամենայն գաւառն, յաջողեցաւ տիրապետել բոլոր Քէսունի իշխանութեան քաղաքներուն, եւ խափանեաց զիշխանութիւն Հայոց ի յայսմ աշխարհէ (ՈՒՌ. 422)։ Թորոսի այդ դաւաճանութենէն քաղած գլխաւոր օգուտը՝ մինակ Հայոց իշխանապետ մնալը կ՚ըլլար, քանի որ զրուցուած ալ չէ, որ Վասիլի քաղաքներէն գոնէ քանի մը հատն ալ իրեն տրուած ըլլան՝ իբր նենգութեան փոխարեն։ Բաղդովինոս երբոր Քէսունի տիրապետութիւնը կը լրացնէր, թող կու տար Վասիլի ազատօրէն մեկնիլ. նա ալ շիտակ աներոջ մօտ կուգար Կիլիկիա՝ Լեւոնի եղած քաղաքը, անկէ ալ Կոստանդնուպոլիս կ՚անցնէր, թերեւս Հոռոմոց օգնութեամբ իշխանութիւնը ձեռք ձգելու յուսով, եւ թէպէտ մեծ տնդունելութիւն կը գտնէր, սակայն ուրիշ արդիւնք չէր ունենար (ՈՒՌ. 422)։ Հայրապետական աթոռին այդ պարագային զգացած վնասը՝ Լատին իշխանութեան ներքեւ մնալն էր, եւ Հայ իշխանապետի մը պաշտպանութիւնը կորսնցները։ Քէսուն այլեւս իշխանանիստ եւ լաւ պաշտպանուած ալ չէր , եւ Գրիգոր չէր կրնար ապահովաբար այնտեղ նստիլ, ուստի այդ պարագային հետ յարմարագոյն կ՚ըլլայ կցել՝ հայրապետանոցին Շուղրի կամ Քէսունի Կարմիր վանքէն, Ծովք կամ Տլուք փոխադրուիլը, (ԿԻՐ. 62), որ հայչենական դղեակն էր կաթողիկոսկան ազգատոհմին, եւ ուր իշխան էր իր վասիլ եղբայրը։ Վասիլ Կամսարականի արկածը նշանակուած է Հայոց 564 տարւոյն ներքեւ (ՈՒՌ. 418), առանց յաջորդ տարւոյն վրայ եղելութիւն նշանակելու։ Բաղդովինոս Տպորկ ալ 1118ին Երուսաղէմի թագաւորութեան անցաւ, որով Քէսունի իշխանութեան անկումը, եւ հայրապետանոցին փոխադրութիւնը ժանամակագրական հաշուով կրնայ տրուիլ 1116 թուականին։

« 930. Չորս Աթոռներ   |   932. Լատինք և Այլազգիք »
© Gratun.org