Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Գրիգոր Գ․ Պահլաւունի

932. Լատինք և Այլազգիք

Բաղդովինոս Տպորք Եդեսիոյ կոմսը, սկսած էր զինու զօրութեամբ իր սահմանները ընդարձակել։ Երբոր 563 սահմի 24ին, Ուրբաթ օր (ՈՒՌ. 413), այսինքն 1114 մայիս 15ին, Ուրբաթ օր, Տափար սուլտանին զօրավարը Բուրսուխ՝ Եդեսիան պաշարեց եւ 30 օր աշխատելէ ետքը, ձեռնունայն դարձաւ, եւ Լատիններ միանալով յաղթութիւն տարին Բուրսուխի վրայ, այն օրէն Բաղդովինոս մծամտեցաւ։ Այս բանին առաջին հետեւանքն եղաւ Քէսունի անկումը (§ 931)։ Անոր յաջորդեց Պիրտայի գրաւումը, որ եւ Պիր, եւ այժմ Պիրէճիկ կը կոչուի, ուր կ՚իշխէր Ապլղարիպ, եղբայր Լիկոսի եւ որդի Վասակի՝ Օշօնեան ցեղէն, որ թէպէտ տարի մը դիմացաւ, բայց վերջապէս անճարացեալ տայր զՊիրն եւ զամենայն գաւառն, եւ ինքն կը քաշուէր Թորոսի մօտ, եւ կը հաստատուէր Անարզաբայի մէջ (ՈՒՌ. 423)։ Կարգը կու գար Արեւընտանի իշխան Բագարատի, որ նոյնպէս Բաղդովինոսի տեղի կու տար, իսկ Կարկառի իշխան Կոստանդին սաստիկ դիմադրելուն՝ չարաչար նեղութեամբ կը բարտարկուէր Սամստուտի բերդը, եւ ի կապանս մեռանէր (ՈՒՌ. 423)։ Մարաշն ալ կ՚իյնար Լատինաց ձեռք, որոնք ամէն բռնութիւն եւ անգթութիւն կը գործէին տիրապետելու եւ կողոպտելու համար, այնպէս որ Ուռհայցին ինչ որ պարագաներ յիշելէն ետքը կը գրէ, թէ միայն նստեալ խորհէին զչարութիւն, եւ զամենայն ճանապարհս չարեաց սիրէին. եւ կը կնքէ ւսելով. զբազում անիրաւութիւնս նոցա կամէր գրել, բայց ոչ համարձակեցայ, զի ընդ իշխանութեամբ նոցա էաք (ՈՒՌ. 424)։ Ըսել է թէ շատ դարեր առաջ ալ իշխանութիւններ՝ գրիչի վրայ կը բռնանան եղեր։ Լատիններուն գրաւած տեղերը, գարուն սովորութեան համեմատ, միմի փոքրիկ աւատականութիւններ կը դառնային այս ու այն ասպետին ձեռք, եւ Հռոմկյան ալ, որ Քեսունի իշխանութեան բերդերէն էր, վիճակեցաւ Ժօսլէն (Josselin) անուն ասպետի մը, բարեբարոյ եւ բարեսէր անձ մը, եւ միանգամայն բարեկամ Ծովքի գերդաստանին։ Գրիգոր կաթողիկոս տեսնելով թէ իրենք Ծովքի մէջ, շարունակ նեղուած էր Սկիւթականաց եւ Տաճկաց յարձակումներէն, եւ բերդն ալ այնչափ ամուր չէ. բարկեալ զսրբութիւնս իւր եւ զսպառս եկեղեցւոյ՝ տարաւ եդ ի պահեստի Հռոմկլայի ամուր բերդին մէջ, եւ Ժօսլէնի կինը յանձնառու եղաւ աւանդին պահպանութիւնն ընել (ԿԻՐ. 62)։ Դժուար է այդ գործողութեան թուականը ճշդել, բայց մերձաւորաբար կրնանք դնել շուրջ 1120ին։ Իսկ Սկիւթականաց եւ Տաճկաց արշաւանքներուն մանրամասնութեանց մտնել մեզի չի պատկանիր։ Միայն օգտակար է գիտնալ թէ այս պահուս չորս տարբեր խումբեր էին եկողները։ Սելճուքեանք, որոնք Ապպասեան ամիրապետութեան կամ խալիֆայութեան անունով կը գործէին. 2. Եգիպտացիք՝ որոնք Եգիպտոսի մէջ Ֆաթիմեան խալիֆայութիւնն ունէին, 3. Յունական կամ Ռում ինքնակալութիւնը՝ որ Սելճուքեանց մէկ ճիւղն էր Իկոնիոնի կամ Գոնիայի սուլտանութեան անունով, եւ 4. անկանոն արշաւանք ընողներ ալ կային Կասպից կողմերէն։ Անոնց դէմ էին Բիւզանդիոնի Յոյները, որոնք բաւական գաւառներ ունէին Փոքր Ասիոյ մէջ, Վրացիք՝ որոնք Կովկասի կողմերը կը զօրանային, եւ Լատիններ՝ որոնք Պաղեստինի թագաւորութենէն զատ բազմաթիւ իշխանութիւններ հիմնած էին Ասորիքի եւ միջագետքի մէջ։ Այդ ամէն տէրութիւնները շարունակ իրարու հետ ընդհարումներ ունէին, բարեկամներն ու թշնամիները անխտիր կը փոխանակուէին, եւ այդ խառնակութեանց մէջ էր որ Հայերն ալ մանր իշխանութիւններ կը կազմէին ու կը կորսնցնէին, ինչպես փոքր ի շատէ մեր պատմածներէն ալ կը քաղուի։ Ասոնց ամենուն մէջէն Ռուբէնի հիմնածն է, որ հետզհետէ կ՚ընդարձակուէր, եւ աւելի երկար կեանք ունեցաւ։

« 931. Ծովքի Հայրապետանոցը   |   933. Թագաւորաց Փոփոխումներ »
© Gratun.org