Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Բ. Կատուկեցի

1185. Արեւելեայց Ընթացքը

Մեր այդ դիտողութիւնը ձրի եզրակացութիւն մը չկարծուի, զի այն ուղղակի կը հետեւի վերոյիշեալ կասկածէն, զոր ունեցան լատինամիտ խմբակին գլխաւորները, թէ Կոստանդին կրնար Հայաստան երթալ եւ միանալ Արեւելեան վարդապետներուն խումբին հետ, որոնց հաստատամիտ հայադաւանութիւնը աշխարհաքարոզ էր։ Այնտեղ կրնար իբրեւ կաթողիկոս պատիւ գտնել եւ պաշտօն վարել, եւ տկարացնել Կիլիկիոյ աթոռն ու իշխանութիւնը։ Ուրեմն յայտնի էր թէ Կատուկեցին Արեւելեայց համամիտ էր, Հայ եկեղեցւոյ աւանդութեանց վրայ հաստատամիտ էր, հռոմէական կամ լատինական մերձեցումներէ հեռու էր, եւ Հեթումի ու Անաւարզեցիի ուղղութեան եւ ընթացքին հակառակորդ եղած էր, եւ անոր համար կը կրէր լատինամիտներուն հալածանքը, երկրորդ զոհ մը Գրիգոր Քարավէժէ ետքը (1037)։ Անտարբեր պէտք չէ նկատուիլ Կալանոսէն իրեն առաջնորդ ընտրուած լատինամիտ պատմագիրին (ԿԱԼ. 403), եւ նոյն ինքն Կալանոսի (ԿԱԼ. 411), Կոստանդինի հանդէպ պահած լռութիւնը, որով Յակոբի անմիջական յաջորդ կը նշանակեն Ստեփանոսը, Կոստանդինի անունը կաթողիկոսներու շարքէն իսկ ջնջելով։ Այսչափ անախորժ երեւցած է հռոմէադաւաններու աչքին Կատուկեցին խոնարհամիտ, այլ հաստատամիտ հայրապետը։ Կիլիկիեան խմբակը զգաց թէ Արեւելքի մէջ լաւ տպաւորութիւն պիտի չընէր՝ ինքնագլուխ գահընկէց ընելնին կաթողիկոս մը, որ լաւ անուն կը վայելէր, ուստի առ ժամս զանց ըրին նոր կաթողիկոս մը ընտրել, եւ Ստեփանոս Սկեւռացի վարդապետը պատուիրակ նշանակեցին, իբր զի Տաթեւի վանքին մէջ վարժեալ եւ ուսեալ մէկն էր, եւ կրնար աւելի ընդունիլ երեւալ Արեւելեայց մօտ։ Անոր յանձնեցին իրենց ժողովակին գիրը, յորում գրեալ էին յպատճառ աքսորման կաթողիկոսին, միառմի թուելով կազմուած երեսուն գլուխ ամբաստանութիւնները, ամէնն առ ումպէտ բանիւք բաղբաղեալ հայթայթանք, եւ միանգամայն հրաւիրական նամակօք կառաջարկէին Արեւելեան եպիսկոպոսներուն (ՕՐ. Բ. 186), գնալ ի ժողովն նորոգ ընտրութեան հայրապետի (ՕՐԲ. Բ. 187), Ստեփանոս Օրբելեան, որ իբր մետրոպոլիտ Սիւնեաց եւ ներկայացուցիչ պատրիարքին Հայոց, գլուխ էր ամենայն եպիսկոպոսաց Հայոց որ յԱրեւելս (ՕՐԲ. Բ. 228), նա գլխաւորապէս կարդաց Սկեւռացի Ստեփանոսի բերած գիրերը, եւ լռեց անոր բացատրութիւնները, եւ տեսաւ որ եղած ամբաստանութիւնները երբեք ոչ տային կարծիս վնասու ինչ ի հաւատ կամ յեկեղեցի (ՕՐԲ. Բ. 187)։ Ասոր վրայ խորհրդակցութիւն ալ տեղի ունեցաւ, եւ տեսնուեցաւ որ բողոքելու եւ գործին անվաւերութիւնը մէջտեղ դնելու ալ պէտք չէ մնացած, քանի որ Կատուկեցին կամաւոր հրաժարականով կատարուած գործողութեան կերպարան մը տուած էր եղելութեան, եւ բողոքի տեղի չէր թողած։ Ուստի պատգամաւորին ազդարարեցին, թէ մեք ոչ եմք հասու կամ խորհրդակից եղծման, զի եւ նորոգմանն հաղորդեսցուք, եւ կատարեալ չէզոքութեան առնելով որոշեցին, որ եւ ոք որ իքնահան կամօք եղծումն արար, նոյն եւ զնորոգ ընտրութիւնն հոգասցէ (ՕՐԲ. Բ. 188)։ Այսպէս Կոստանդինի հայրապետութեան վերջանալը, իրական եւ գործնական հաստատութիւն ստացաւ, առաջ իր հրաժարականով, եւ վերջէն Արեւելեայց չէզոքութեամբ։ Կատուկեցիին կաթողիկոսութիւնը տեւեց ամս երեք (ՕՐԲ. Բ. 184), եւ 1286-էն 1289։ Ընտրութիւնը տեղի ունեցած էր ապրիլ 13-ն, իսկ գահընկէցութիւնը կամ հրաժարականը կիյնայ 1289-ին վերջերը։

« 1184. Կաթողիկոսին Համակերպիլը   |   1186. Ընտրութեան Պարագաները »
© Gratun.org