Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Գրիգոր Գ․ Պահլաւունի

943. Իշխանութեան Վերականգնումը

Չենք գիտեր թէ ի՞նչ եղաւ պատգամաւորութեան ելքը, թէ ի՞նչ օգուտ կամ օգնութիւն կրցան ստանալ Հայերը Եւգինէոսէ, որ ինքն ալ հալածեալ կացութեան ունէր, կամ թէ ի՞նչ գրեց պապը կաթողիկոսին, եւ թէ ե՞րբ դարձան պատգամաւորները կաթողիկոսին մօտ։ Պատմութիւնը կը լռէ բոլորովին այդ կէտերուն վրայ։ Ազգային պատմութիւնը հռոմ զրկուած պատգամաւորութենէն ալ տեղեկութիւն չունի, իսկ արտաքինը՝ պատգամաւորութեան արդիւնքը չի պատմեր. հետեւապէս ապարդիւն վերջացած եւ օգուտ չունեցած գործ մըն է եղածը, եթէ պաշտօնական եղելութիւնն իսկ՝ կասկածի ներքեւ չթողունք ազգային աղբիւրներու լռութեան վրայ հիմնուելով։ Իրաւացի ալ էր գործին աննշանակ մնալը, վասնզի մինչեւ որ պատգամաւորութիւնը Հռոմէն դառնար, Կիլիկիոյ մէջ գործերը բոլորովին փոփոխուած էին, եւ նոր յուսալից եւ ուրախաբար երեւոյթներ սկսած էին, եւ Հռոմի օգնութեան այլեւս պէտք չէր մնացած։ Լեւոն գերի տարուած էր իր Թորոս եւ Ռուբեն զաւակներուն հետ, իսկ Ստեփան եւ Մլեհ ազատ մնացած էին, պատերազմի միջոցին Եդեսիա գտնուելով, իրենց հօրաքրոջ եւ անոր ամուսնոյն՝ Եդեսիոյ Ճոսլին կոմսին մօտ։ Միջոց մը Լեւոն Յովհաննէս կայսեր գթութեան հանդիպելով, բանտէ արձակուած էր որդիներով, եւ մինչեւ իսկ ի պաղատանն ի ճաշ կոչեալ, եւ անդամ մըն ալ կայսեր հետ ի բաղանիսն լոգացեալ։ Այնտեղ Ռուբէն մեծ աւազան մը ջրով լցեալ ի վեր առեալ, եւ առաջի կայսերն եդեալ ըլլալով, զարմանքի հետ նախանջ ալ շարժեց, քսութեանց հանդիպելով կուրացուեցաւ, եւ Լեւոն ու Թորոս կրկին բանտարկուեցան, մինչեւ որ Լեւոն բանտի մէջ մեռաւ 1143ին, եւ Թորոս նորէն ազատ թողուեցաւ գերութենէն երկու տարի ետքը (ՎԱՀ. 198-201)։ Յովհաննէս կոմնենոս կը մեռնի նոյն 1143ին, եւ իրեն կը յաջորդէ որդին Մանուէլ Կոնենոս, որ հօրը կիրքն ու ձգտումները չուներ, եւ Թորոս աւելի պատուաւոր դիրք եւ աւելի գործի համարձակութիւն կը ստանար Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, մինչեւ որ յաջորդ տարին 1144ին կը յաջողի այնտեղէն խոյս տալ, եւ Կիլիկիոյ մէջ գործի գլուխ գտնուիլ, եւ միտքը դրած շարժումը սկսիլ եւ առջեւ տանիլ։ Թորոս կ՚երեւի թէ իր փախուստին կերպը գաղտնի պահել ուղած է՝ իրեն օգնողներուն չվնասելու համար, եւ զանազան ձեւոր պատմած է զանազաններու, որ ժամանակակիցներն ալ չեն կրցած համաձայն կերպով զայն բացատրել։ Ոմանց ըսելովը Կոստանդնուպոլսէ հետեւակ փակած է, եւ զինքն Ասորիներու Աթանաս պատրիաքին յայտնած, եւ խումբ մը կազմելով նախ Ամուտա բերդը գրաւած եւ անկէ սկսելով իշխանութիւնը վերականգնած (ՍԱՄ. 130)։ Ուրիշներու համեմատ նաւով Անտիոք է ելած, անկէ Կիլիկիա մտած, Ստեփանէ եղբօրը հետ միացած, Ամուտա գրաւած, եւ այնպէս գործի ձեռնարկած (ՎԱՀ. 202)։ Ուրիշ պատմութեան մէջ ալ Դշխոյ անուն կին մը յիշէ, որ սիրեաց զնա եւ ետ նմա գանձս բազումս, եւ Թորոս գրամի զօրութեամբ եւ առաջնորդող քահանայի մըն ալ հանդիպելով, նախ Վահկայ բերդը ձեռք ձգեց, եւ անկէ յաջողութեան սկսաւ (ՍԱՄ. 131)։ Վերջապէս ըսող ալ կայ, թէ Թորոս Յովհաննէս կայսէր բանակին հետ Կիլիկիոյ պատերազմին մէջ գտնուած էր, եւ երբ կայսրը հոն մեռաւ եւ որդին յաջորդեց եւ Յոյները ետ դարձան, Թորոս Կիլիկիա մնաց, եւ իր նպատակին ձեռնարկեց (ՎԱՀ. 201)։ Որն ալ ըլլայ Թորոսի Կիլիկիա գալուն կերպը, 1144ին նա գործի սկսած էր, եւ 1445ին արդէն վերականգնած էր իր հօր իշխանութիւնը, եւ նոր հիմնադիր եղած Ռուբինեան իշխանութեան քանի մը տարի դադարումէ ետքը։ Թորոս այդ առթիւ օգնութիւն գտաւ բոլոր Կիլիկեցիներէն, որք Յունաց բռնութիւններէն զզուած, յանկարծ ոտք ելան, զինուեցան, եւ ամէն կողմը Յոյները վտարեցին։ Ամենէն վերջ Անարզաբան ալ պաշարեցին, որ Յոյներուն կեդրոնն էր, եւ ուր Անդրոնիկոս դուքս ամրանալով Թորոսի կը սպառնար, թէ զերկաթն որով զքո հայրն տարաք, ի հետ ունիմք։ Բայց Հայերը կատաղութեամբ պատերազմեցան, եւ Անարղաբան գրաւեցին, Յոյները հալածեցին, շատեր գերեցին, որոնց հետ Յոյներուն օգնող Լամբրոնի Օշին եւ Բարձրբերդի Վասիլ Հայ իշխաններն ալ, իսկ Յոյն գերիները մերկացուցանէին եւ թողուին զթուլամորթ հոռոմանին (ՈՒՌ. 508)։ Ահա թէ ինչու եւ ինչպէս Հռոմ զրկուած պառգամաւորութիւնը իր նպատակը կը կորսնցնէր, եւ աննշանակ կը մնար։

« 942. Գրիգորի Պատգամաւորը   |   944. Հռոմկլայի Հայրապետանոցը »
© Gratun.org