Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Գրիգոր Գ․ Պահլաւունի

944. Հռոմկլայի Հայրապետանոցը

Երբ Թորոս իր իշխանութիւնը կը ընդարձակէր, եւ Կիլիկիոյ քաղաքները կը գրաւէր, թերեւս կաթողիկոսն ալ Ծովքի հայրապետանոցը Կիլիկիա փոխադրել ուզէր եթէ Թորոս շարունակ պատերազմներու մէջ խռովեալ եւ անկայուն վիճակ մը չունենար։ Մանաւանդ որ Ծովքն ալ կը վտանգուէր Եդեսիոյ կոմսին օգնել ուզած ատեն, եղեսիա քաղաքին Ծանքի ամիրայէ 1144ին գրաւուելէն ետքը, Ճոսլին կոմս պաշարուած էր 1148ին Թելաւետեաց կամ Թլպաշար բերդին մէջ, երբ Ծովքի եւ Կարկառի իշխանը ու կաթողիկոսին եղբայրը Վասիլ, պաշարողներուն վրայ յարձակելով զանոնք կը ցրուէր եւ քաղաքին պաշար ալ տալով կը դառնար վստահօրէն։ Բայց յանկարծ Հանձիթի իշխան Գարա-Ասլան դարանամուտ յարձակմամբ Վասիլը կը գերէր իր 400 ընկերներով (ՈՒՌ. 501)։ Անկէ ետքը Վասիը հետը առած Կարկառի առջեւ կը ներկայանար, ուր էին անոր կինն ու զաւակները, որոնք յանձն կ՚առնէին բերդը յանձնել, իբր Վասիլի կեանքին փրկանք։ Թէպէտ նա գերին չէր սպաններ, բայց իրեն մօտ կը պահէր, մեծաւ փառաւորութեամբ, սիրելի եղբօր պէս (ՈՒՌ. 502)։ Իսկ վասիլի կինն ու զաւակները անտէրունջ մնացած կ՚ապաւինէին Հռոմկլայ բերդը՝ որ Ճոսլինի կը պատկանէր։ Սակայն Ճոսլին ալ կը վտանգուէր, եւ Անտիոքի Բաղդովինոս կոմսին օգնութեան դացած ատեն Բաղդովինոսէ կը սպաննուէր, որուն վրայ ընդարձակ ողբ մը գրած է Բարսեղ վարդապետ Քէսունցի (ՈՒՌ. 473-500), հայրապետ կոչուած (ՈՒՌ. 473), իբրեւ պետ վանական հարց կամ վանահայր։ Ինքն Ճոսլին ալ Հալէպի իշխան Նուրէտտինի ձեռք կ՚իյնար, եւ գերութեան մէջ կը մեռնէր (ՈՒՌ. 527)։ Ճոսլինի կինը, որ կոստանդին իշխանապետին աղջիկն ու Թորոս իշխանապետին հօրաքոյրն էր, զինքն այլեւս ապահով չէր զգար այդ կողմերը, ուր երկու կողմէն Իկոնիոնի եւ Եգիպտոսի սուլտանութիւնները իրենց աշխարհակալութիւնը կ՚ընդարձակէին եւ կը զօրանային, իսկ Լատիններ հետզհետէ կը տկարանային։ Ուստի միտքը կը դնէ Եւրոպա անցնիլ ուր էր իր որդին, կամ մնալ այնտեղ, կամ նոր զօրութեամբ դառնալ։ Հռոմկլայ բերդը կամ Ռում-Քալէ, այսպէս կոչուած կը կարծուի վասն Հոռոմ աբեղայի անդ բնակելոյ (ՎԱՐ. 128), բայց աւելի հաւանականութեամբ Հոռոմոց բերդ եղած ըլլալուն համար, Բերդը երբեմն Ծովքի իշխան Վասիլի ձեռք ալ անցած էր, եւ վերջին անգամ Եդեսիոյ կոմս Ճոսլինի կը պատկանէր, եւ իր մաուր դիրքով ինքնուրոյն պաշտպանութեան ալ յարմար էր։ Երբոր Ճոսլինի կինը Եւրոպա դառնալիք եղաւ, որդին բացակայ էր, Վասիլ գերութեան մէջ էր, Շահան եղբայրն ալ մէջտեղ չկար, մտածեց իր բերդը իբրեւ աւանդ յանձնել անոնց կաթողիկոս եղբօր, որ եթէ որդին դառնայ անոր յանձնէ, իսկ եթէ չդառնայ կ՚ըսէ, լաւ քեզ քան օտարաց (ՎԱՐ. 128)։ Այսպէս Գրիգոր Ծովքի ապահովութիւն չէր ներշնչեր, եւ կը հաստատուի Հռոմկլայ, ուր կանուխէն գլխաւոր սրբութիւններն ու թանկագին սպասներն ալ պահեստի դրած էր (§ 932)։ Այս փոխադրուիլը յարմար է նշանակել 1149ին, Ճոսլինի գերութեան եւ մահուան տարին, որով 1116էն երբ աթոռը Շուղրէ Ծովք փոխադրուեցաւ (§ 931), հայրապետանոցը իբր 33 տարի Ծովքի մէջ մնացած կ’ըլլայ Գրիգորի այդ որոշումը, որով Հռոմկլայի մէջ փակուիլը նախադասեց, եւ յայսմ տօթագին քարանձաւի արգելեալ մնալու յանձնառու եղաւ (ԸՆԴ. 8) եւ Թորոսի մօտ երթալու որոշումը չտուաւ, պէտք է վերագրել, ինչպէս ըսինք, այն յուղումնալից կացութեան յորում կը գտնուէր Թորոս, շարունակ պատերազմելու պարտաւորած Բիւզանդական կայսրութեան եւ անկէ գրգռուած Իկոնիոնի սուլտանութեան դէմ։ Գրիգոր այդ քաշուած դիրքին մէջ ալ իր յարաբերութիւնները կը պահէր ներքին գաւառներու հետ, որուն նշան մը կը նկատենք, Գրիգոր քահանան Սիւնեաց արքեպիսկոպոս ձեռնադրելը։ Բարսեղ եպիսկոպոս Երասխի մէջ խեղդուելով մեռած էր (ՕՐԲ. Բ. 85) 5 տարի պաշտօն վարելէ ետքը (ՕՐԲ. Բ. 248), եւ աթոռը ամայի կը մնար։ Բարսեղի եղբայրը Գրիգոր ամուսնացեալ քահանայ էր, եւ զինքը յաջորդութեան հրաւիրողներէ խոյս կու տար, մինչ իր տիրուհուն կամ երէցկինը, Ծամամ անուն, կը քաջալերէր ըսելով. տե՛ս զսուրբն Գրիգոր եւ զորդիս եւ զթոռունս իւր, զի էին նոքա կանամբիք, եւ այսպէս Գրիգոր համարձակեալ գնաց առ տէր Գրիգորիս, եղբայր Ներսէսի, եւ ձեռնադրեալ եպիսկոպոս Սիւնեաց՝ կիճակը կառավարեց 20 տարի (ՕՐԲ. Բ. 86) մինչեւ 1168։

« 943. Իշխանութեան Վերականգնումը   |   945. Հռոմկլայի Մէջ »
© Gratun.org