Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Գրիգոր Գ․ Պահլաւունի

945. Հռոմկլայի Մէջ

Ճոսլինի կնոջ ըրած տուուչութեան մասին, պատմիչը կը գրէ, թէ շարժեալ ի հոգւոյ Հռոմկլան ետ յերկոսեան հարազատսն, եւ մենք միտեալ ենք անոր մէջ ազգասէր հոգի մը տեսնել, քանի որ Հայ արիւն կար Կոստադինի դստեր եւ ռուբէնի թոռին երակներուն մէջ, թէպէտ Լատինի ամուսնացած։ Իսկ կնոջ բերնին դրուած այն խօսքը, թէ կայ իմ որդի յայնկոյս ծովուն առ ծնողսն իմ (ՎԱՐ. 128), պէտք է Ճոսլինի որդւոյն հօրենական ազգատոհմին վրայ իմանալ։ Տղան արեւելք դարձաւ իր մօրը Եւրոպա գալէն ետքը, բայց տեսնելով թէ տիրեալ էր Թուրքն բոլոր շրջակայ գաւառաց, ոչ վստահանար միայն բնակիլ ի մէջ այլազգեաց, եւ Գրիգոր ու Ներսէս տեսնելով անոր այդ միտքը, տուեալ ինչս յոլով, Հռոմկլայի սեփականութիւնը եւ տիրապետութիւնը գնեցին, եւ ճոսլինի որդին դարձուցին անդրէն Եւրոպա (ՎԱՐ. 128)։ Այս է Հռոմկլայի հայրապետանոց դառնալուն հաւատարմագոյն պատմութիւնը, իսկ այն դարձուածքը որով Գրիգոր կաթողիկոս աղաչեաց, եւ կինն ետ յօժարութեամբ կ՚ըսուի, եւ փոխարէն Թորոս գիւղն եւ ագարակս եւ զայլ կալուածս տւած կ՚ըըլայ Ճոսլինի կնոջ, բնաւ ճշմարտանմանութեան երեւոյթ չի ներկայեր, վասն զի եթէ Թորոս յուղարկեաց զնա յաշխարհն իւր, կալուածներ տալու բնաւ պէտք չկար (ԿԻՐ. 62)։ Մեր տեսութեամբ հազիւ թէ տարի մը Հռոմկլայ իբր աւանդ մնացած կրնայ ըլլալ կաթողիկոսին ձեռքը, եւ 1150է կրնանք հաշուել տիրապետութեան սկիզբը, որով կաթողիկոսներ աւատապետ իշխանի դիրքը ստանձնեցին իրենց բերդին մէջ, պաշտօնապէս ոչ Լատինաց եւ ոչ Այլազգեաց գերիշխանութեան ենթարկուած ըլլալով, այլ պարագայից համեմատ երկու կողմերուն հետ ալ հաշտ ապրելով, ոչ տարեկան եւ հաստատուն հարկի պայմանով, այլ պէտք եղած ատեն առատատուր նուէրներով անոնց բարեացակամութիւնը գնելով։ Անդամ մը որ կատարեալ տիրապետութիւնը ձեռք անցուցին, սկսան իրենց դղեակը զարդարել թէ իբրեւ բերդ եւ թէ իբրեւ հայրապետանոց, կաթողիկէ մըն ալ հիմնեցին, եկեղեցի հրաշազան գմբէթարդ (ԿԻՐ. 63), ուրիշ ամէն յարակից շինութիւններով։ Հռոմկլայի հաստատուն բնակութիւնը աւելի Ներսէսի քան Գրիգորի անունին յարակցած մնաց, զի կլայեցի մակդիր անունը, որ Ներսէսի համար սովորական դարձաւ, Գրիգոի երբեք չտրուեցաւ։ Հռոմկլայի հայրապետանոցի մէջ յառաջացողներէն մէկն ալ Վասիլի տղան Գրիգոր եղաւ, որ հօրը պաշտպանութիւնը կորսնցնելով, կատարելապէս իր հօրեղբօր կաթողիկոսին հովանաւորութեան ներքեւ մտաւ, եւ կերպով մը կաթողիկոսին տղան եղաւ, եւ հարկաւ այնպէս ալ սկսած է կոչուիլ, որ Տղայ մակդիր անունը ի վրայ հաստատուն մնաց մինչեւ վերջը։ Եկեղեցական կոչումի հետեւող եւ աստիճաններու մէջ յառաջացող կաթողիկոսին եղբօրորդիներուն մէջ, Վասիլի զաւակէն զատ, Շահանի մէկ զաւակն ալ կար՝ Ապիրատ անունով եւ երկուքն ալ կերպով մը ապագայ կաթողիկոսութեան կը պատրաստուէին, սովորութեան անցած ժառանգական իրաւունքով, ինչպէս իրօք ալ այդ աստիճանին բարձրացած պիտի տեսնենք իրենց կարգին։

« 944. Հռոմկլայի Հայրապետանոցը   |   946. Ամայք և Շպղթան »
© Gratun.org