Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Գրիգոր Գ․ Պահլաւունի

946. Ամայք և Շպղթան

Վերջին անգամ Թոնգրակեցիներու վրայ խօսած ատեննիս ըսինք, թէ Մագիստրոսի հանած հալածանքէն խուսափելով դէպի Միջագետք գացած, եւ Ասորի տարրին մէջ ապաւինած էին (§ 858), որ Հայերէն շատ աւելի դիւրամէտ էին աւելորդապաշտ եւ կրօնամոլ ուղղութեան։ Ասոնց յաջորդներն ու մնացորդներն են, որոնց գոյութիւնը յանկարծ կը յիշատակուի այդ միջոցին ի Միջագետս Ասորւոց (ԸՆԴ. 240), Ամայք եւ Շպղթան գաւառներու մէջ, Թլկուրանի իշխանութեան մէջ, որուն գլուխը կը գտնուէր Առիւծ անուն իշխան մը, չենք գիտեր որ տոհմէն։ զարմանալի չէ որ այդ աղանդաւորները միեւնոյն անունով չեն յիշուիր շարունակ, վասնզի, իրենց աղանդին անուն մը սեփականած չունէին, որպէսզի ազգային եկեղեցիէն բաժնուած եւ տարբերուած չկարծուին եւ միայն իրենց բնակաբայրին անունով կ՚որոշուէին եւ կը կոչուէին։ Ընդհանրապէս առանձնացած եւ ինքնուրոյն դիրք մը կը պահէին, բայց երբ ինքզինքնին տեղ մը բազմացած եւ ուժովցած կը տեսբէին, արտաքին բռնութեանց իսկ կը ձեռնարկէին, եւ իրենց վրայ մտադրութիւն կը հրաւիրէին, եւ զսպելու ձեռնարկները անհրաժեշտ կը դառնային։ այսպէս եղած էր Ամայք եւ Շպղթան գաւառներու մէջ ալ, որ Թլկուրանի իշխանը Առիւծ, պէտք գցած յատուկ կերպով Գրիգոր կաթողիկոսին դիմել, որպէսզի պատշաճ հրամանները տայ, եւ գլխաւորաբար խրատէ զքահանայս Ամայք եւ Շպղթան կոչեցելոց գաւառաց (ԸՆԴ. 241), որոնք աղանդաւորներուն կողմը վաստկուած էին։ Ամայքի դիրքը անորոշ կը մնայ, վասնզի այստեղ ի Միջագետս Ասորւոց ցուցուած է, մինչ ուրիշ տեղ Կիլիկիոյ բերդաքաղաքներու կարգէն Ամայք մըն ալ յիշուած է, եւ երկուքը իրարմէ տարբեր կարծուած են (ՍԻՍ. 197), բայց անհաւանական չէ նոյնացնել ալ, վասնզի այդ միջոցին Կիլիկիա եւ Կոմագինէ եւ վերին Ասորիք, եւ Եփրատին միւս կողմը Միջագետքի առաջակողմը, իրարու միացած իբրեւ միեւնոյն երկիր կը նկատուէին անխտիր կերպով։ Թլկուրանի իշխանին ըրած դիմումին ալ շարժառիթ կրնայ նկատուիլ, կաթողիկոսին Հռոմկլայ փոխադրուելով Միջնագետքի մօտ գացած ըլլալը։ Աշխարհագրական զննութիւնները մասնագէտներուն թողլով, մեզի բաւական ըլլայ գիտնալ, թէ Գրիգոր կաթողիկոս, առաջին անգամ վարդապետական եւ խրատական նամակով մը աղանդաւորները իրենց մոլորութենէն ետ կանչել ուզեց, եւ նամակին պատրաստութիւնը յանձնեց իր եղբօր Ներսէսի։ Ճշդիւ այդ նամակին ուսումնասիրութենէն կը հաստատուի, թէ Ամայեցիներ եւ Շպղթանցիներ նախկին Թոնդրակեցիներուն եւ Թուլայլեցիներուն յաջորդներն են, ժամանակի անցնելովը մուծուած ինչ ինչ մանր փոփոխութիւններով մէկտեղ, որոնք Ասորւոց եւ Հայոց շփումէն յառաջ եկած էին։ Արդէն նոյնիսկ գրուածին մէջ Սմբատ Թոնդրակեցին ալ կը յիշուի իբրեւ իրենց աղանդին հեղինակը (ԸՆԴ. 269)։

« 945. Հռոմկլայի Մէջ   |   947. Վարդապետական Գիրը »
© Gratun.org