Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Գրիգոր Գ․ Պահլաւունի

955. Արեւելեան Վարդապետներ

Վարդապետներու ուրիշ ընտիր խումբ մըն ալ կը ծաղնէր Արեւելեան գաւառներուն մէջ, կեդրոն ունենալով Ձորագետի Հաղբատ եւ Սանահին վանքերը, եւ իրեն ասպարէզ նկատելով Վրաց թագաւորութիւնը եւ Անի քաղաքը։ Այն օրէն որ Անեցիք Բարսեղը կաթողիկոս օծել տուին (§ 896), Հաղբատի առաջնորդ եւ արքեպիսկոպոս ձեռնադրուեցաւ Սարգիս, Կիւրիկէի արքունիքին աւագերէցը (ՎԱՐ. 104), կամ դրան երէցը, եւ աթոռը մեծ նշանակութիւն ստացաւ։ սարգիսի անմիջական յաջորդն եղաւ Գէորգ, եւ անկէ ետքը յաջորդեցին կարգաւ Բարսեղ՝ Թամար թագուհիէն պատուուած վասն վայելչութեան գեղոյ, Գրիգորիս՝ ազգական Օրբելեանց, Յովհաննէս՝ ազգական Խաչէնի իշխաններուն, դարձեալ Յովհաննէս՝ քեռորդի Իւանէի եւ եղբօրորդի առաջին Յովհաննէսի, նորէն Յովհաննէս մըն ալ Մածնաբերդացի եւ Աղսարթանայ որդի, եւ վերջէն Համազասպ Անեցին (ԿԻՐ. 56)։ Երեք Յովհաննէսներէն առաջինը կամ Խաչենցին հարկ կ`ըլլայ նոյնացնել Յովհաննէս Փառիոսցիի հետ, որ է նոյնինքն Սարկաւագ մականուանեալը, եւ որուն վրայ խօսեցանք արդեն տոմարի վերակազմութիւնը բացատրած ատեննիս (§ 899)։ Սարկաւագ վարդապետ տոմարական աշխատութենէն զատ, յիշատակուած ունինք պատմութիւնն ալ, որ դժբախտաբար կորած է (ՀԻՆ. 609), ինչպէս նաեւ տոմարական եւ համարողական դրուածներ, որը չեն գտնուիր (ՀԻՆ. 613)։ Կը յիշուին եւս Տրդատ թագաւորի, Մեծին Ներսէսի, Սահակ Մեսրոպի, եւ Ղեւոնդեանց վրայ ներբողեաններ (ԿԻՐ. 64), որք նոյնպէս չեն հասած, եւ միայն մեզի կը մնան Աղօթամատոյցը (ՍՈՓ. ԺԷ. ), Ղեւորդեանց չարականը (ՇԱՐ. 580) եւ Լուսաւորչի ներբողեանը (ՍՈՓ. Ե5-36), եւ քանի մը ընտիր տաղեր եւ հատակտորներ (ՀԻՆ. 613)։ Սարկաւագ վարդապետի արժանիքին եւ հռչակին իբր նշանակ կը պատմուի, Վրաց թագաւոր Դաւիթին ամէն անգամ անոր առջեւ ոտքի կանգնելով եւ գլուխը խոնարհեցնելով օրհնութիւն խնդրելը (ԿԻՐ. 64)։ Իսկ իբրեւ հետաքրքրական կը պատմուի Հաղբատի միաբաններէն Ստեփանոս Զամզոնա վարդապետը անկարգ ընթացքին համար պատարագէ արգիլելը, եւ սպանութեան սպառնալիքի ներքեւ նորէն թոյլատրելը, բայց Զամզոմայի խորան բարձրացած ատեն յանկարծ գետին իյնալով տապլտկիլը եւ այսահարիլը (ԿԻՐ. 65)։ Սարկաւագի մահը տեղի ունեցած է 1129ին, եւ գերեզմանը եղած է Հաղբատի փոքր եկեղեցւոյն արեւելեան կողմը, զոր նորոգած է յետոյ Համազասպ Անեցի առաջնորդը (ԿԻՐ. 66)։ Հաղբատի վարդապետներէն կը յիշուին եւս Դաւիթ Գանձակեցի Ալաւկայորդի, որ հոգեւորական կանոններ գրեց տէր Արքայութիւն քահանայի խնդրանքով եւ վախճանեցաւ 1130ին։ Այդ կանոնները կը գտնուին կանոնագիրքին մէջ (ԿԱԼ. 160-170) առանց թուահամարի, եւ ընդհանրապէս լուծումն են զանազան դժուարութեանց եւ շփոթ պատահարաց, զորս քաղել աւելորդ կը դատենք, եւ մի մասին ալ կարեւորութենէ զուրկ ըլլալը յայտարարելէ չենք քաշուիր։ Նոյնպէս կը յիշուի Գրիգոր Գանձակեցի Թոքակերորդի, Հաղբատի միաբաններուն նշանաւորներէն (ԿԻՐ. 66)։ Այս խումբին պէտք է միացնել եւ Անանիա Սանահնեցին, որուն կը վերագրուն Գործք առաքելոցի մեկնութիւնը, աւետարաններու համեմատութիւնը, Յունաց հետ խնդիրներուն մասին բացատրութիւններ, եւ Շողակաթի ներբողեան (ԿԻՐ. 64)։ Սամուէլ Անեցին ալ, որուն ժամանակագրութենէն ստէպ օգտուած ենք, թէպէտ աշխարհիկ քահանայ, սակայն Սարկաւագի աշակերտութենէն էր, եւ այստեղ յիշատակել յարմար կը դատենք։ Իր բուն գործը կը հասնի մինչեւ 1179, իսկ մնացեալներ յետիններու յաւելուածներ են (ՀԻՆ. 673)։ Ինչպէս յիշուած թուականներէն կը տեսնուի, մատենագիրներու եւ վարդապետներու մասին տեղեկութիւնները խառն յառաջ կը բերենք, պատմական շարքը չընդմիջելու համար, եւ առանց խիստ ժամանակագրութեան հետեւելու։

« 954. Սեաւլեռնե Վարդապետներ   |   956. Պօղոս Տարոնեցի »
© Gratun.org