Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Դ. Հռոմկլայեցի

1187. Լատիններու Հեռանալը

Պէտք չէ որ Ստեփանոսի գործունէութենէն բան մը սպաենք, ոչ միայն անոր համար, որ ինքն գրեթէ իր առաջին անապատական առանձնութիւնը կը շարունակէր Հռոմկլայի մէջ, երբ բոլոր գործեր Սիսի մէջ կը կարգադրուէին Անաւարզեցիի եւ Հեթումի ձեռքով, այլեւ անոր համար որ շատ հառաօտ եղաւ իր իշխանութեան տեւողութիւնը, եւ այն ալ փոթորկալից արկածներու մէջ։ Եգիտոսի սուլտանները նոր արշաւանքներ բացած էին Ասորիքի վրայ վերջնական կերպով բնաջինջ ընելու համար Լատին կամ քրիստոնեայ տէրութիւնները, որոնք Երուսաղէմն ու Անտիոքն ալ կորսնցնելէ ետքը, տակաւին իրենց ձեռքը կը պահէին Տրիպոլիսը, Պտղոմայիսը, Տիւրոսը, Սիդոնը ու Վերիտոնը։ Ալփի սուլտան (ՀԵԹ. 85), որ Ելչի-Կուման (ՀԵԹ. 74) եւ Մէլէք-էլ-Մանսուր ալ կոչուած է, 1289-ին առաւ Տրիպոլիսը Փռանգ գոնդի կամ Լատին կոմսի մը նենգութեամբ, եւ անհուն եւ անհամար Քրիստոնեայս կոտորեց ու գերեց, եւ եկեղեցիներ ալ քանդեց ուայրեց (ՕՐԲ. Բ. 188), եւ ասոր վրայ Լատիններ Կեդրոնացան Պտղոմայիսի մէջ, որ է Աքիա, Աքիայի (ՕՐԲ. Բ. 189) եւ Աքոն (ՀԵԹ. 74) ալ գրուած։ Արփի սպանուեցաւ յաջորդ տարին՝ արշաւանքը չնորոգած. եւ իրեն յաջորդեց որդինլԱշրաֆ, որ Խալիլ-Աշրաֆ, կամ Մէլաշարիֆ կամ Մէլատափէրահ (ՀԵԹ. 74) ալ կոչուած է։ Սա միւս տարին, 1291-ին արշաւեց Ասորիք Պտղոմայիսը գրաւելու, ուր կեդրոնացած էին բոլոր Լատիններուն մեծամեծները։ Երուսաղէմի եւ Անտիոքի իշխանները եւ պատրիարքները, եւ երեք ասպետական կարգերուն, Դամփլուն եւ Ըսպիթալուն եւ Ալամանուն (ՕՐԲ. Բ. 189), այսինքն Տաճարական եւ Հիւրընկալ եւ Տեւտոնեան ասպետութեան հրամանատարները։ Պտղոմայիս ալ ինկաւ Եգիպտացւոց ձեռքը նոյն 1298 տարին, եւ բեկաւ Լատիններուն վերջին յոյսը, որոնք թողին առանց պատերազմի զՍուր, զՍայտէ, զՊէյրութ, այսինքն Տիւրոսն ու Սիդոն ու Վերիտոն բերդաքաղաքները, եւ յայսմ ամի ջնջեցաւ Քրիստոնէութիւնն ի սէհլէն (ՀԵԹ. 85), այսինքն արեւմտեան քրիստոնեաներուն իշխանութիւնը Ասորիքի ծովեզերքէն ջնջուեցաւ։ Իբրեւ քրիստոնեայ իշխանութիւն կը մնար այդ կողմերը, միայն Հայոց թագաւորութիւնը, եւ այն պիտի ըլլար այնուհետեւ Եգիպհացւոց յարձակումներուն նպատակակէտը։ Քանի որ Հայոց թագաւորութիւնը Լատիններուն հետ սերտ յարաբերութիւններով, խնամէական կապերով, եւ կրօնական ու եկեղեցական համաձայնութիւններով, Եգիպտացւոց աչքին առջեւ իբր Լատին իշխանութեանց մաս կը նկատուէր։ Հետեւապէս ալ պիտի չհանդարտէին, մինչեւ որ զայն ալ կործանեն, ինչպէս որ շարունակեալ հարուածներով եւ հետզհետէ տկարանալով եւ ամփոփուելով, վերջապէս ինկաւ 1275-ին 84 տարի եհքը։ Արդէօք տարբեր պիտի ըլլա՞ր Հայոց Կիլիկեան թագաւորութեան բախտը եթէ լատինական կապակցութիւններէ բաժնուելով, բարեկամական յարաբերութիւններ մշակէր իր հարեւան պետութեանց հետ։ Եղելութեանց շարքը ենթադրական մակաբերութիւններով լուծել դիւրին չէ, բայց իրական եւ գրական է որ լատինական յարաբերութիւններ գրգռեցին Եգիպտացւոց թշնամութիւնը, որ չվերջացաւ մինչեւ որ Հայոց իշխանութիւնն ալ չկործանեցաւ։

« 1186. Ընտրութեան Պարագաները   |   1188. Օրբելեանք և Թաթարներ »
© Gratun.org