Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Դ. Հռոմկլայեցի

1188. Օրբելեանք և Թաթարներ

Երբ այս արկածներ տեղի կունենային Ասորիքի մէջ, լաւագոյն կացութիւն մը կը տիրէր Սիւնիքի կողմերը, որ Արեւելեան Հայութեան կեդրոն դարձած էր Օրբելեանց իշխանութեան ներքեւ։ Տարսայիճի որդիներ եւ եղբօրորդին յեռեալք սիրով ընդ միմեանս կային հանդարտութեամբ, Ելիկում եւ Ջալալ եւ Լիպարիտ մարմնական իշխանութեամբն պայծառանային, եւ եղբայրն իւրեանց տէր Ստեփանոս՝ հոգեւոր շնորհօք եւ բարձր տիրապետութեամբ շքեղանայր (ՕՐԲ. Բ. 179)։ Ելիկում երկու որդի ունեցած էր, Բուրթէլ ու Բուղտայ անուն, եւ դուստր մի զոր ամուսնացած էր Էաշի Պռոշեան իշխանին հետ։ Հինգ որդի ալ Լիպարիտ ունէր, որոնց երէցն էր Սմբատ, Սաղունեաց փեսայացած, իսկ երկրորդը՝ Յովհաննէս Ստեփանոս մետրապոլիտ իրեն քովն առած էր աշակերտութեան, իրեն յաջորդ պատրաստելու համար, եւ այս նպատակով սնոյց զայն եւ վարժեաց ուսմամբ եւ ած ի քահանայութեան (ՕՐԲ. Բ. 179)։ Օրբելեան կը յիշէ Մամքան քոյր մըն ալ ունենալը, բարի անձնաւորութիւն մը (ՕՐԲ. Բ. 238)։ Իսկ այդ վկայութիւնները տուած ատեն կը յայտարարէ, թէ պէտք չէ կարծուի իբրեւ մէկը որ զիւր ազգ յարգէ եւ պատուէ, վասնզի ինքն տ բազմաց զսակաւն եւ զճշգրիտն գրած է (ՕՐԲ. Բ. 179)։ Սիւնեաց խաղաղ կացութեան հովանաւորն էր եղած Արղուն խան, եւ կացութիւնը շատ չէր փոխուած իր յաջորդին Քեզաթունի կամ Ռեզայիտի օրով (§ 1175), թէպէտ անձնատուր էր բոլորովին ի զեղխութիւնս, եւ վերջէն խեղդամահ եղեւ յաւագաց իւրոց 1292-ին, եւ իրեն յաջորդեց Պայրու կամ Պայտուն իր ազգականը, որուն համար կը գրէ Հեթում, թէ արար բազում շնորես քրիստոնէից, (ՀԵԹ. 59)։ Բայց իսլամութեան յարողներ դժկամ եղեն իրեն դէմ, եւ իրենց կողմը վաստկելով Արղունի որդին Ղազանը, զայն հալածեցին, եւ Ղազանը նստեցուցին նոյն 1292 տարին։ Սակայն Օրբելեան որ աւելի մօտէն տեսած է անձերն ու գործերը Պայտունին համար ալ կըսէ, թէ եղեւ Մահմետի օրինօքն, եւ վարէր զարքայութիւնն իւր թոյլ եւ վատթար եւ անարի տմարդութեամբ։ Նա ինքն Պայտուն ստիպած է Ջալալ Տարսայիճեան, Օրբելեանի եղբայրը, որ իրեն բերէ Ամարասի մէջ պահուած Ս. Գրիգորիսի գաւազանը (§ 98), եւ 36 ակերով համակ ոսկի, աստուածահրաշ խաչը, զորս յետոյ Ապագա խանի կինը Տեսպինա (§ 1141) ձեռք ձգած եւ Կոստանդնուպոլիս է յղած (ՕՐԲ. Բ. 218)։ Պայտունի իշխանութիւնը տեւած է միայն գարունէ աշուն, եւ ինքն ալ Ղազանի ձեռք իյնալով սպանուած է (ՕՐԲ. Բ. 220)։ Իսկ Ղազանի յաղթանակաին հրամանատարն եղած է Նէվրուզ կամ Նաւրուզ, որ թարգմանի Նաւասարդ (ՕՐԲ. Բ. 219), որուն բանակը ձեռնարկած է ամէն կողմ եկեղեցիներ քակել, քրիստոնեաներ կողոպտել, քահանաներ թլփատել, ժողովուրդը կոտորել, կին ու տղայ գերել։ Նոյն բաները Նախիջեւանի կողմերն ալ ըրած է, իսկ Տաթեւը Օրբելեան ազատած է կաշառօք եւ բռնութեամբ, մինչ Արտաղու եպիսկոպոս տէր Տիրացուն չարչարուած ու նախատուած ու կողոպտուած է անոնցմէ (ՕՐԲ Բ. 221)։ Այսուհանդերձ Ղազանի համար գրուած է, որ թէպէտ առաջ խիստ եղցոյց գանձն առ քրիստոնեայս, այլ յետ հաստատելոյ զտէրութիւնն սկսաւ պատուել եւ սիրել զքրիստոնեայս (ՀԵԹ. 60)։

« 1187. Լատիններու Հեռանալը   |   1189. Թաթարաց Հետ »
© Gratun.org