Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Ներսէս Դ. Կլայեցի

973. Մլեհ Իշխանապետ

Մանուէլի նամակը 1167ին վերջերը գրուած ըլլալով (§ 960), մինչեւ որ Սմբատ պալատական Հռոմկլայ գար, տեսակցութիւններ լրանային եւ գիրերը պատրաստուէին, հարկաւ 1168 տարին սկսած կ`ըլլար, որով հազիւ դարնան բացուելուն կրցած է Սմբատ Կիլիկիայէ Կոստանդնուպոլիս դառնալ։ Ներսէսի նամակը լաւ տպաւորութիւն ըրաւ, կ`ըսէ Լամբրոնացին, եւ Յոյները շինէին յառաջին գայթակղութենէն զոր ունէին առ եկեղեցիս Հայոց, մանաւանդ եւ սկիզբն ունէին միաւորութեան եւ լուծանելոյ զկրճիմն պառակտութեանն (ԸՆԴ. 143)։ Մեր տեսութիւնն է թէ պէտք չէ այս բացատրութեանց՝ կատարեալ գործողութեան նշանակութիւն տալ, որովհետեւ քանի մը տարիներ անցան մինչեւ որ Մանուէլի կազմէն նոր պատասխան մը դար, եւ այդ միջոցին Մանուէլ կայսրն ու Միքայէլ պատրիարք, որ Ղուկասի յաջորդած էր, եւ եպիսկոպոսաց սիւնհոդոսը մատծեցին կերպ մը գտնել, որպէսզի Ներսէսի դիւրամատչելի ընթացքէն օգտուին եւ Հայոց եկեղեցին իրենց եկեղեցւոյն հպատակեցնելու կամ խառնելու կերպը գտնեն։ Երբ Յոյներ այս մտածումներով կը զբաղէին, ասգին Կիլիկիոյ իշխանութիւնը նոր պատահարներու դիմաց կը գտնուէր։ Թորոս իշխանապետ կը վախճանէր 1168ին (ՍՄԲ. 100) Մայիս 11ին Յայսմաւուրքի հաշուով, բայց եթէ մարերի 4ը պիտի ընդունինք (ՅԱՍ. Ա. 210), պէտք կ`ըլլայ շարժական տոմարով Նոյեմբեր 7ին տանիլ Թորոսի մահուան թուականը։ Թորոս Երկրորդ՝ առաջին Ռուբէնէն ետքը նշանաւորագոյն անձն եղաւ Կիլիկիոյ իշխանապետներուն մէջ, վերականգնելով ինկած ու դադարած իշխանութիւնը (§ 943), եւ զայն կատարեալ կարգաւորութեան մէջ պահելով մինչեւ իր մահը։ Թորոսի համար կը գրէ Անեցին, թէ կրօնաւորեալ մեռաւ (ՍԱՄ. 135), եւ չենք գիտեր թէ միայն կրօնական պարտաւորութիւններ կատարած ըլլալուն վրայ պիտի իմանանք, թէ ոչ Թորոս ալ Արեւմուտքի մէջ տեղի ունեցած սովորութեան հետեւեցաւ, որով աշխարհի իշխաններ վերջին պահուն կրօնաւորութեան ձեւ կ`առնէին, իբրեւ ապաշխարողական նշան եւ առաքինական մի գործ։ Թորոս չափահաս արու զաւակ չունէր, այլ միայն մատաղ որդի մի իւր թողեալ էր (ՎԱՀ. 210), որ կոչէրն Ռուբէն (ՍՄԲ. 100), եւ յաջորդ հռչակուեցաւ, իր մեծ հօր կամ Թորոսի աներոջ՝ Թովմաս իշխանի խնամակալութամբ, որ Պայլ մականուամբ ծանոթ է, լատինական պատուանունով։ Թէպէտ Թովմաս լոկ խնամակալ էր իր թոռան, սակայն նոր պատմագիրներ սովորութիւն են ըրած անոր անունը իշխանապետներու շարքին անցնել, իբրեւ բուն տէր իշխանութեան (ՉԱՄ. յաւ. 107)։ Մլեհ, Թորոսի եղբայրը, որ եղբոր հետ գժտելով Հալէպի սուլտանին մօտ կը մնար (§ 948), ինքզինք յաջորդ նկատեց եղբոր իշխանութեանը, եւ Հալէպի սուլտանին բանակով Թովմասի վրայ եկաւ, բայց չյաջողելով, միայն Հայոց բազում չար հասուցեալ ետ դարձաւ եւ կրկին զօրութեամբ նորէն յարձակեցաւ։ Այս անգամ Թովմաս պարտաւորուեցաւ տեղի տալ, եւ Անտիոք փախչիլ Լատիններու մօտ (ՎԱՀ. 211), եւ պզտիկ Ռուբէնն ալ տարան ի Հռոմկլայն (ՍՄԲ. 101)։ Հայոց իշխաններ հաւանեցան Մլեհի իշխանապետութիւնը ընդունիլ եւ այսպէս նա 1069ին Ռուբինեանց օրինաւոր յաջորդութեան անցաւ, եւ խաղաղաբար տիրապետեց, մանաւանդ երբ Ռուբէն ալ անդ մեռաւ Հռոմկլայի մէջ (ՍՄԲ. 101)։ Վահրամ կը գրէ, զԹորոսի որդին առեալ ամպարշտաց եւ սպանեալ (ՎԱՀ. 211), բայց չի բացատրեր թէ ու՞ր եւ ինչպէ՞ս։ Իրաւ ալ զարմանալի կ`ըլլար, որ Ներսէս կաթողիկոսի պաշտօանութեան ապաւինած տղան, չարագործներ կարենային ձեռք անցընել եւ սպաննել։ Պատմութիւնը բնաւ կաթողիկոսին մասնակցութիւնը չի յիշեր այդ քաղաքական պատահարներուն մէջ, որոնց միջամտելն ալ դժուար էր իրեն, իր դիրքին հեռաւորութեան պատճառով։ Միւս կողմէն գործը կը կատարուէր Հալէպի սուլտան Նուրետտինի կամօք, Ներսէս ալ Հռոմկլայի մէջ անոր հովանաւորութեան ներքեւ էր, եւ չէր կրնար հակառակ ուղղութիւն ցոյց տալ, ցուցէ յարաբերութեանց դիւրութիւն մըն ալ կ`ակնկալէր, երբ Կիլիկիա ու Հռոմկլայ միեւնոյն գերիշխանութեան ներքեւ միանային։ Ներսէս մնացեալ կեանքը Մլեհի իշխանապետութեան ժամանակակից եղաւ, բայց ոչ Մլեհի դիւրութիւն մը ստացաւ, եւ ոչ Մլեհ Ներսէսի եկեղեցական գործերուն միջամտեց։

« 972. Հաւատոց Երկրորդ Գիրը   |   974. Թէորիանոս Պատգամաւոր »
© Gratun.org