Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Դ. Հռոմկլայեցի

1191. Ծռազատիկի Խնդիրը

Ուրիշ պարագայ մըն ալ եկաւ յիշեալ 1292 տարին լատինամիտներու շահատակութեանց ասպարէզ բանալ, որ է ծռազատիկը, որ անագմ մըն ալ կը հանդիպէր 1197 թուականէ 95 տարի ետքը, որուն վրայ խօսած ենք իր տեղը (§ 1053)։ Թէ տոմարական անստերիւր հաշիւը, եւ թէ ժամանակակիցներէն Հեթում թագաւորի (ՀԱՅ. 519), եւ Հեթում պատմիչի (ՀԵԹ. 85) վկայութիւնները։ 1912 տարին կը ցուցնեն իբրեւ ծռազատիկի տարի, ուստի Օրբելեանի պատմութեան մէջ՝ յերկրորդ ամին սորա եղեւ շփոթումն զատկաց խօսքը, որ կարծես թէ Անաւարզեցիի կաթողիկոսութեան երկրորդ տարիին կակնարկէ, պէտք է իմանալ քիչ վերը յիշուած Ստեփանոս կաթողիկոսի երկրորդ տարիին վրայ, եւ իսկ յետ այսր փոքրիկ հատուածը միջանկեալ սեպել (ՕՐԲ. Բ. 193), վասնզի անհնար է 1295-ին տանիլ ծռազատիկի տարին, որուն տոմարական հաշիւէն զատ՝ պատմական պարագաներն ալ կը հակառակին։ Ծռազատիկի հաշիւը ոչ միայն Հայերը Յոյներէն կը զատէր, Էասեան եւ Իրիոնեան տոմարներուն տարբերութեամբը (§ 383), այլեւ Լատիններէն ալ, որոնք Իրիոնեան տոմարով կընթանային։ Լատիններ լեցուն էին Կիլիկիոյ մէջ, լատինամիտներ կիշխէին Հայերուն վրայ, եւ տարւոյն սկիզբներէն մօտալուտ զատիկի տարբերութիւնը մեծ յուզմունքներու առիթ տալ սկսած էր, զի Լատիններ կը պատրաստուէին ապրիլ 6-ին զատիկ տօնել, մինչ Հայերը զայն պիտի առնէին ապրիլ 13-ին։ Հեթում թագաւոր կանխեց գործը քննութիւնը ենթարկել տալ, հրամայեց լինել ժողով (ՀԱՅ. 519), որուն ոմանք Ստեփանոս կաթողիկոսն ալ ներկայ եղած կուզեն ըսել (ՉԱՄ. Գ. 286), սակայն Հեթում իր յիշատակարանին մէջ անոր անունը չի տար, եւ Օրբելեան Անաւարզեցիին կը վերագրէ գործը, թէ հայրապետն մեր տէր Գրիգոր՝ աստանոր սխալեաց մեծապէս եւ ի բաց եկաց ի ճշմարտութենէն (ՕՐԲ. Բ. 194)։ Հետեւապէս կաթողիկոսի նախագահութեամբ կատարուած ժողով մը չեղաւ որոշում տւողը, այլ Անաւարգեցիին նախագահութեամբ ուսումնասիրութեան խորհրդակցութիւն մը, որ որոշում տուաւ ապրիլ 6-ին Զատիկ առնելու։ Իսկ այս առթիւ Անանոյն միջոցին հայրապետ գտնուած, այլ յետոյ հայրապետ եղաց ըլլալուն իմաստն ունի, եւ շատ սովորական է ամէն հեղինակներու՝ յետագայ աստիճանին անունով յիշել նախընթաց գործադրութիւնները, մինչեւ իսկ կաթողիկոսի մը համար ծնաւ կըսենք, եւ չենք իմանար թէ կաթողիկոսութիւնը վրան ծնած ըլլայ։ Հեթում երկարօրէն կը պատճառաբանէ թէ ուղիղը յունալատին հաշիւն էր, եւ թէ Հայոց հաշիւը ի սուրբ զատկին մոլորութիւն էր, եւ իր հաստատութիւն կը յաւելու, յետոյ զլուսինն աչօք տեսաք (ՀԱՅ. 519) իբրեւ թէ կարենար իր աչքով կշռել լուսինի լրման վայրկեանը, մինչ Էասեան եւ Իրիոնեան տոմարներու տարբերութիւնը, քանի մը վայրկեաններու վրայ հիմնուած հաշիւ է, թէ լրումը շաբաթ օրուան վերջը, թէ ոչ կիրակի օրուան սկիզբը կը հանդիպի։ Ինչ եւ իցէ Անաւարղեցիի եւ Հեթումի կարծիքը զօրացաւ, եւ թագաւորը բռնութեամբ տօնեաց եւ ետ տօնել ամենայն աշխարհին Կիլիկեցւոց զօր Ծառզարդարին՝ իբր տօն Յարութեան, եւ արար Զատիկ։ Բեյց ոչ միայն Հայաստանի վիճակները, եւ Երուսաղէմի Հայերը ապրիլ 13-ին կատարեցին Զատիկի տօնը, այլ նոյն իսկ Կիլիկիոյ մէջ ալ պարկեշտ վաներն ոչ ընկալան, նաեւ բազումք յեպիսկոպոսաց եւ ի վարդապետաց ոչ հաւանեցան Հեթումի կարգադրութեան, եւ որոնք որ աւելի երկիւղալից էին, ի ծածուկ պահեցին, այսինքն Զատիկ ընելէ ետքը աւագ շաբաթ ըրին, եւ նորէն գաղտնի զատիկ տօնեցին։ Իսկ դէմ դնողներէն բազումք գանեալ եւ աքսորեալ հալածական երեն (ՕՐԲ. Բ. 195)։ Օրբելեան իբր մխիթարական եւ Հայոց գրութեան ոյժ տուող պարագայ մը կը յիշէ, թէ Երուսաղէմի մէջ աւագ շաբաթ երեկոյին իջնող լոյսը, եւ մերն իջաւ ճշմարտիւ ի ճրագալուցին աւուրն, ինչպէս հաստատած են Երուսաղէմ գտնուող եւ ականատես եղող Հայաստանցի վարդապետներ (ՕՐԲ. Բ. 194)։

« 1190. Ստեփանոսի Ընթացքը   |   1192. Հռոմկլայի Առումը »
© Gratun.org