Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Դ. Տղայ

1004. Արեւելեայց Դիտողութիւնը

Ձեռուընիս չունինք կաթողիկոսական հրաւիրագիր շրջաբերկանը, որ ճշդենք թէ ինչ ոճով, ինչ հիմամբ, եւ ինչ նպատակով կազմուած էր գումարումին ծրագիրը։ Բայց կ՚երեւի թէ կայսրէն եւ պատրիարքէն ստացած նամակները հաղորդած էր, գոնէ քարոզուածօրէն. եւ միութեան պէտքը շեշտելով, ու զայն արդէն պատրաստուած ու լուցուած ենթադրելով, միայն պաշտօնական կերպով ընդունելու եւ վաւերական կերպով հռչակելու կը հրաւիրէր եպիսկոպոսները։ Չենք գիտեր թէ ուսկից քաղած են իրենց տեղեկութիւնը անոնք, որ կը կարծեն թէ սկսան գալ եւ ժողովիլ ի Հռոմկլայ բազում եպիսկոպոսունք Հայոց եւ վարդապետք (ՀԱՄ. Գ. 121). եւ որչափ կարեւրութիւն պէտք է տալ հին Յայսմաւուրքին որ կը գրէ, թէ Գրիոր կաթողիկոս էառ հաւանութիւն ի նոցանէ երեք հարիւր երեսուն եւ վեց եպիսկոպոսաց վասն միաբանութեն ընդ Յունաց (ՅԱՅ. 89), եւ թէ միայն Ձորոգետացի վարդապետներէն ոմանք եղան չհնազանդողները։ Եթէ Գրիգոր կաթողիկոսին, որ ընդ մեղս են սրբոց ժողովք յիշելը (ԸՆԴ. 312), կամ մերովք սուրբ ժողովովքս գրելը (ԸՆԴ. 326), իբր հիմն կ՚առնեն, մեր տեսութեամբ հաւաքուած ժողովի մը, այլ Հռոմկլայի հայրապետաննոցին մէջը եւ շուրջը գտնուողներուն միոյն կ՚ակնարկէ։ Եթէ իրօք այնպիսի ստուար բազմութիւն մը համամիտ կերպով միացած ըլլար, թերեւս Ձորոգետցիներուն ընդդիմութիւնն ալ նկատի առնուած չէր ըլլար, եւ երկու տարի ժողովը չէր յետաձգումեր, մինչեւ որ Արեւելեայց ներկայացուցիչները գային. նոյնիսկ ժողովնալ շատ աւելի բազմութեամբ կազմւած կ՚ըլլար, եւ ոչ լոկ 33 ստորագրութեամբ (ԸՆԴ. 198)։ Արեւելեան վարդապետներուն խումբը Հիւսիսային կոէմանց (ԸՆԴ. 309) վարդապետներ ալ կոչուած են, զի իրենց կեդրոններն էին Հաղբատ եւ Սանահին զոյգ վանքերը, Գուզարաց Ծոբոփոր գաւառի, Ձորոգետի հովտին մէջ, ուսկից առնելով Ձորգետացի ալ կոչուած են յաճախ։ Այս վանքերը Բագրատունեաց օրերէն սկսած էին ծաղկիլ, եւ արեւելեան երկիրներու կամ բուն Հայաստանի մէջ կրօնից եւ ուսմանց կեդրոն դարձած էին։ Եկեղեցական իշխանութեան կամ նուիրապետութեան տեսակէտէն ալ իրենց գլուխ կը ճանչնային Անիի արքեպիսկոպոսները։ Արեւելեան սահմաններուն մէջ փակուած, եւ արեւմտեան յարաբերութիւններէ անջատ, եւ նախնի աւանդութեանց հաւատարիմ պահապան, ամէն միութեան գաղափարը կասկածւորէ Ձորոգետացիներուն աչքին. եւ օտարներու առաջարկներու անվստահ, խաբուելու կամ ընկճուելու վտանգէն ազատ մնալու համար՝ կը սիրէին յարաբերութիւններէ ալ խուսափիլ։ Այս հոգւով նկատեցին Գրիգոր կաթողիկոսի հրաւիրագիրն ալ, եւ իրենց մէջ խորհրդակցելով դիտողագիր մը ուղղեցին կաթողիկոսին։ Նամակին գլուխը յանուանէ յիշուած են Բարսեղ կամ Բասիլ արքեպիսկոպոս Անւոյ, եպիսկոպոս յարեւելս հիւսիսոյ կոչուած՝ իր իրաւասութեան ընդարձակութիւնը ցուցնելու դիտմամբ։ Սանահին վանքի առաջնորդը Գրիգոր մականուանեալն Տուտէորդի եւ Յովհաննէս վարդապետ, Հաղբատայ վանքէն Իգնատիոս եւ Պետրոս եւ Վարդան եւ Դաւիթ վարդապետներ, որոնցմէ Ինատիոս առաջնորդ է թերեւս, եւ Դաւիթ ալ Քոբայրեցի կոչուածն է, Հաղարծինին վանքէն Խաչատուր, Խորակերտի վանքէն Մխիթար, եւ Գետկայ վանքէն միւս Մխիթար՝ որ է Գօշը, ամէնքըն ալ յիշուած վանքերուն առաջնորները (ԸՆԴ. 308)։

« 1003. Ժողովի Հրաւէրը   |   1005. Արեւելեաց Նամակը »
© Gratun.org