Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Դ. Տղայ

1018. Տուտէորդին և Տղայն

Մեզի հասած է ուրիշ նամակ մըն ալ, Գրիգոր Տղայէ Գրիգոր Տուտէորդիի գրուած, որ Սանահինի առաջնորդն էր, թէպէտ նամակին խորագիրին մէջ սխալմամբ Հաղբատի առաջնորդ յիշուած է (ՏՂԱ. 5)։ Նամակը թուական չի կրեր, պատմական պարագայ մըն ալ յայտնապէս յիշուած չէ, որ դրութեան ատենն ու առիթը վստահօրէն ճշդէինք, բայց մեր զննութիւններն հաւանական կը ցուցնեն ըսել, թէ Հռոմկլայի ժողովին գործը հաճոյ չեղաւ Տուտէորդիին, որ բացարձակապէս կը հակառակէր Յոյներուն առաջարկները նկատի առնել, եւ ամէն կերպով անոնցմէ հեռու մնալ կ՚ուզէր, ինչպէս ինքն ալ ժողովին չէր եկած, երբ իրեն համամիտներէն ոմանք եկած էին, եւ գլխաւորապէս Անիի արքեպիսկոպոս Բարսեղը։ Ուստի ժողովին հաւաքելուն առթիւ դիտողագիր մը ուղղեց կաթողիկոսին, որ չունինք, եւ կաթողիկոսն ալ ժողովին վերջանալուն պատասխանեց Տուտէորդիին՝ իրեն եւ ժողովին գործը ջատագովելով։ Այդ մեր տեսութիւնը կը հիմնենք գլխաւորապէս այն ակնարկներուն վրայ, զորս կը գտնենք Տղային նամակին մէջ. թէ Տուտէորդինն ըսած ըլլայ, եթէ ոչ գոյ հրաման գլխոյն եւ առաջնորդին՝ ժողով առնել եպիսկոպոսաց եւ վարդապետաց, եւ պարապիլ աստուածայնոց բանից քննութեանց (ՏՂԱ. 24) եւ թէ յաղաքս հաղբատայ եւ անեցւոյ բան մեղադրական գրած ըլլայ (ՏՂԱ. 50), ինչ որ կը կապուի Բարսեղ Աեցիի ժողովին ներկայ ըլլալուն, նոյնպէս Հաղբատի վարդապետներէն ալ ոմանց, թէպէտ անուննին որոշակի յիշուած չէ (§ 1009)։ Նամակին լեզուն կծու է եւ խիստ, երգիծկան դարձուածներով ալ լեցուն, մինչեւ իսկ կաթողիկոսին վեհութեան հետ անհամաձայն, եւ այս մեզ կը թելադրէ ըսել, թէ նամակին խմբագրութիւնը Լամբրոնացիին գրիչէն ելած պէտք է ըլլայ։ Հաւանաբար սոյն այս գրութեան կ՚ակնարկէ Լամբրոնացնի, երբոր կը յիշէ թէ այլ անգամ եղեւ այս հարկս, Տուտէորդիի գիրերուն պատասխանելու հարկը եւ տուաք գրոց սրբոց վկայութեամբ (ՏՂԱ. 210), ինչպէս այս թուղթին մէջ կը տեսնուի։ Կաթողիկոսին դառնելով, որչափալ պատրաստական կ՚ընծայէ նա զինքն լսել բան խրատական ի ձերագոյն հօրէ, սակայն բոլորովին տարբեր կը գտնէ Տուտէորդիին թուղթը, զոր հրամայողական, խռովարար, թշնամանասէր, սուտասկասպաս, եւ ըստ հացկատակացն բանից գրուած կը դատէ, եւ կը մեղադրէ թէ չզանգիտիս յերկնահանգէտ աթոռակալէս (ՏՂԱ. 9) եւ այսպէս երկարօրէն կը շարունակէ կծու յանդիմանութիւնները։ Իր ուղղութիւնը կը բարձրացնէ եւ իրեն կը պատշաճեցնէ քրիստոսի խօսքերը, եւ կ՚եզրակացնէ, թէ սուտ էին խոստմունք առ Պետրոս, թէ ի վերայ այդր վիմի շինեցից զեկեղեցի իմ, եւ դրունք դժոխոց զնա մի՛ յաղթահարեսցեն, արդ յաղթահարեցաւ եւ կորեաւ (ՏՂԱ. 20), եւ թէ սուտ է Որդին Որոտման, եւ իրաւ է Որդին Տուտեայ (ՏՂԱ. 21)։ Տուտէորդիին գործուած՝ տումարն երկաբնակին Լեւոնի բացատրութիւնը կը քաշքշէ, երկաբնակ բառը բնակ արմատին տանելով, եւ տոմար բառին համարողական կամ հառուական իմաստ տալով (ՏՂԱ. 23), ինչ որ աւելի իմաստակութիւն է, քան թէ լուրջ ընդդիմաբանութիւն։ Մի բնութիւն բանաձեւին մասին Տուտէորդիին գրածները հերքելու համար աւետարանէն եւ հայրերէն վկայութիւններ կը բերէ. Քրիստոսի վրայ աստուածային եւ մարդկային բնութեանց միանամայն գտնուիլը հաստատելու, սակայն Տուտէորդիին հայադաւանութիւնն ալ երբեք այդ ճշմարտութիւնը ուրացած չէր, այլ անոնց միաւորեալ ըլլալը պնդած էր, եւ զատ զատ երկու ըսուիլը մերժած, որով Տղային նամակին հիմն կը կործանի։ Վերջապէս կաթողիկոսը՝ ինքն քաղկեդոնիկ երեւցած չըլլալու համար կը յայարարէ, թէ զՔաղկեդոն ոչ գիտեմ, եւ ոչ զԼեւոն ճանաչեմ, զօրէնսն նոցա ոչ գիտեմ, եւ դատող մեղաց նոցա ոչ լինիմ (ՏՂԱ. 50)։ Բայց այդ առթիւ պէտք չէր, որ այլեւս այնպէս կծու կերպով Տուտէորդիին դէմ յարձակէր, եւ անոր հետ յարաբերութիւնը խզէր, թէ յայսմհետէ դադարեսցէ քոյն առ ի մէնջ գիր եւ բան, մինչեւ լռեալ դադարեսցես ի հպարտութեան ախտէդ (ՏՂԱ. 519) ինչ որ աւելի վիճաբանութենէ խուսափելու ձեւ մըն է, քան ուղիղ մտադրութեան հետեւանք։ Այս կէտերն են որ մեզ եւս քանզեւս կը համոզեն Լամբրոնացիին բուռն գրիչը տեսնել, քան կթողիկոսավայել վեհ ու խոհական ոճը։ Իսկ գործին էութեան մասին, եթէ Տուտէորդին գովելի չէր իր բացարձակ ընդդիմութեամբ եւ բանակցութենէ իսկ խուսափելովը, գովելի չի կրնար ըլլալ իր ընդդիմաբանն ալ՝ իր կրքոտ եւ իմաստակ բացատրութիւններովը։

« 1017. Ուրիշ Խնդիրներ   |   1019. Քաղաքական Եղելութիւնք »
© Gratun.org